ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ : ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਰੂ-ਬ-ਰੂ

ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ : ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਰੂ-ਬ-ਰੂ

ਸੁਰਜੀਤ (ਡਾ.)*

ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਮਹਿਜ ਅਤੀਤ ਵਿਚ ਸਿੱਲ ਪੱਥਰ ਹੋ ਗਈ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪ ਰਿਹਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ।

ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਐਨਾ ਕੁ ਕੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ।  ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਕਾ.ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼, ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰੀਸ਼ ਪੁਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ-ਅਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹwਸਿਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੀਸ਼ ਪੁਰੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬ ‘ਗਦਰ ਲਹਿਰ: ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਜੱਥੇਬੰਦੀ, ਰਾਜਨੀਤੀ’ ਵਿਚ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੰਝ ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਭਾਵੇਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾ ਹੋਣ ਪਰ ਫ਼ੇਰ ਵੀ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਲੰਮੇਰੇ ਅਨੁਭਵ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਡਾ.ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਿਦਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਾਸਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਵਿਸਤਰਿਤ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।  ਡਾ.ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਜਿਬ ਸਥਾਨ ਨਾ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿਚ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਉਠਾਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਸਧਾਰਣ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤੁਕਬੰਦੀ ਮੰਨ ਕੇ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।  ਇਹ ਤੱਥ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਨੇ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ, ਰਾਜਸੀ-ਪ੍ਰਕਾਰਜ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸੁਹਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਬੜੀਆਂ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਝ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਾਡਾ ਮਕਸਦ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਤਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਹੈ।

ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਇਸਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਐਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼[1] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਵੀ ਮਕਾਨਕੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹਨ।  ਗਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਛਪਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਚ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਤਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਦਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਗਦਰ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਵਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਧਾਰਣ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਰਾਜਸੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੰਕਲਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਨੁਭਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਸਹਿਜ ਤੇ ਨਿਰਉਚੇਚ (unmediated) ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲਬਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਵਿਤਾ ਹੈ।  ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਡਾਟਾ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਵਿੱਥ ਤੋਂ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਵੀ।

ਅਤੀਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਪਰੰਪਰਾ/ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ  ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਇਸ ਦੇ ਰੋਮਾਨੀਕਰਨ ਜਾਂ ਮਹਿਮਾ ਗਾਇਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਹੁਣ ਤਕ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਜਿੰਨੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਇਹ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਹਰੀਸ਼ ਪੁਰੀ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ:

ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੀ ਲੱਗੇ, ਭਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਬਹਤੇ ਭਤਪਰਵ ਗਦਰੀਏ, ਪਿੱਛਲ ਨੀਝ ਦੇ ਲਾਭ ਅਤੇ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਕਈ ਸਾਲ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਖ ਤੌਰ ਉਤੇ ਉਸ ਰੋਮਾਂਸ ਉਤੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।[2]

ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਤੱਤਕਾਲੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚੋਂ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।  ਕੋਈ ਵੀ ਲਹਿਰ ਵਕਤ ਦੇ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਆਦਰ ਨਿਰਾ ਬੁੱਤਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚ  ਬਦਲ ਕੇ ਚਿੰਤਨਹੀਣ ਸ਼ਿਥਲਤਾ ਵਿਚ ਨਾ ਬਦਲ ਜਾਏ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਲਹਿਰ ਦਾ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸ ਲਹਿਰ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਾਕਾਰਤਾਮਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁੜ ਉੱਠਣ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣਨੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਵਿ-ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਰਾਜਸੀ-ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਉੱਪਰ ਤੱਤਕਾਲੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ, ਤਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗੂਹੜੀ ਛਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਇਹ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ-ਤਣਾਵਾਂ ਤੇ ਟਕਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੀ ਕੀ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਆਪ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਬਦਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਤੱਤਕਾਲੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਤੱਤਕਾਲੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮਕਾਲੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਉਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਾਰਥਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਸਾਰਥਕਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। 

ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਰਾਮ ਲਈ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ।  ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਸੀ ਕਿਸਾਨ-ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੇ ਭਾਵ-ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਝੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਨਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੱਥੇਬੰਦ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਆਈ ਕਿ ਇਸ ਹਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਦਮਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਥਪਿਤ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਰਾਜਪਲਟੇ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਈਆਂ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਵੰਡੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਹਾਇਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਗਦਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਕਸਦ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਟਕਰਾਓ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ।  ਗਦਰੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ। ਪਹਿਲਾ ਤਾਂ ਕਥਨ ਦੀ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇਵਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ।  ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕਸੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਪਰਜੀਵੀ ਕਿਹਾ। ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸੰਕਲਪ ਘੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਤਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇੰਝ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਂਤ ਦੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋ ਗ਼ੁਰੇਜ਼ ਕੀਤਾ। ਡਾ.ਹਰੀਸ਼ ਪੁਰੀ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ:

         

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅਤੇ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਜਿਸ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਗਦਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਉੱਘੜਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜਾਂ ਪੰਥ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਜੀ ਸੀ।......ਪੰਥ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣੀ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਲੋਂ ਦੱਸੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਮਿਆਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਤੋਂ ਹੋਣੀ ਸੀ।[3]

ਐਸੀ ਗਵਾਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਗਦਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਵਾਜ਼ੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਜੰਗੀ ਨਾਅਰਾ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ’ ਅਤੇ ‘ਜੋ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ’ ਕਦੀ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਬੰਦੇ ਮਾਤ੍ਰਮ ਨਾਅਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੌਮੀਅਤ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਪੀਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।[4]

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੇਖੀਕਰਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।  ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਖਰੇਵੇਂ ਭੁਲਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਗਦਰੀ ਕਵੀ ਲਈ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।  ਹਰੀਸ਼ ਪੁਰੀ ਨੇ ਤਾਂ ਗਦਰੀ ਕਵੀ ਦੀ ਧਰਮ-ਨਰਪੇਖ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਗਦਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਮੰਨਿਆਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ:

ਧਰਮ ਦੇ ਰੋਲ ਬਾਰੇ ਹਰ ਦਿਆਲ ਵਰਗੇ ਆਗੂਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਚੇਤਨਾ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਤੇ ਜਾਤ ਪਾਤ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸਵਾਰਥੀ ਹਿਤਾਂ ਦਾ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਫੁੱਟਪਾਊ ਅਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਮਨਸੂਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਚੋਣ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਮੇਲਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਛਾਣ-ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ  ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਲੋੜ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।[5]

ਸੋ ਗਦਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਾਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀਵਾਦ ਵਿਚ ਇਜ਼ਾਫ਼ਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗਦਰੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ ਇਹ ਵਿਚਾਰਣਯੋਗ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸੁਰ ਵਿਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਝਿਜਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ।

          ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਗਦਰੀ ਕਵੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪੱਛੜੇਪਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਤੁਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

          ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਗਲਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ‘ਗਦਰ’ ਦੇ ਭਾਵਅਰਥ ਵਿਚ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਿਦਰੋਹੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਸਥਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਕਲਪਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਵਿਚ ਤੱਤਕਾਲੀ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ 1857 ਦੇ ਗਦਰ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ ਉਸ ਇਤਹਾਸਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮੁਕਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਉੱਥਾਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਚੱਲਦੇ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨਾਂ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਰਹੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਚੱਲਦੇ ਹੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਲਹਿਰ ਸੌੜੇ ਬੁਰਜੂਆ ਕੌਮਵਾਦ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉਲੰਘ ਕੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਗਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਗਦਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਬਾਰੇ ਲਖਦੇ ਹਨ:

          ਇਸ ਦਾ { ਗਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ } ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਭਾਵੇਂ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਪਰਚਾ ਸਭ ਗ਼ਲਾਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਅਮਲੰਬਰਦਾਰ ਬਣਿਆਂ। ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਾਮੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜੂਝਦੇ ਸਭ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ।.......ਗਦਰ ਲੇਖਕ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਸਭ ਬਸਤੀਆਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਓਦੋਂ ਤਕ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।[6]

ਗਦਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੀਮਾ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਜਾਂ ਕੌਮਵਾਦੀ ਸੰਸਕਿ੍ਤੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਨਤਕ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਦਿਸਹੱਦਿਆਂ ਤਕ ਹੈ। ਇਹ ਕੌਮਵਾਦੀ ਕਲਚਰ ਨਹੀਂ ‘ਕੌਮੀ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ’ ਜਨਤਕ ਕਲਚਰ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦ ਨੇ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੌਮੀ ਕਲਚਰ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਕਰ ਫੁੱਟਿਆ।[7]

ਇੰਜ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਂਝਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਕਵੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਥਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਸੁਸਤ ਭਾਂਤ ਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਕੇ ਕਾਵਿ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਦੂਜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਘੱਟ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਉਸ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਸੁਸਤ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਗਲਪਕਾਰ ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁਝ ਇਕ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀ ਉਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਖ਼ਲੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਲੋੜ ਹੈ।

          ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਗਲਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਅਜਿਹੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ।  ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਡਲ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮਾਡਲ ਸੀ।[8] ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਕਾਰਣ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਆਏ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਮੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸੁਖ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਮੇ ਦੀਆਂ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੀ ਗਦਰ ਕਵਿਤਾ ਸੁਖ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦਾਖ਼ਿਲ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ।[9]   ਗਦਰੀ ਕਵੀ ਨੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਸਿ ਰਜਣਾ-ਸੰਚਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ।  ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਤੱਥ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੌਥਾਈ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰੋਧਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਬਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਚਾਹਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਰ ਅਜੋਕੀ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਰਜ਼ੁਮਾਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ-ਹਿੰਸਕ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਬਹਿਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ  ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਮਸਲਾ ਨਜਿੱਠਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੰਘਰਸ਼, ਸੱਤਾਵਾਨ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਧਿਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਨ, ‘ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰੈਜ਼ੋਲਿਊਸ਼ਨ’ ਰਾਹੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।[10] ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਗੁੰਝੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਕਿ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ  ਬਰਜੂਆ ਕੌਮਵਾਦ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ-ਕੋਮਾਂਤਰੀਵਾਦ ਉੱਤੇ ਬਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਰਾਹ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ‘ਤੇ ਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਅਤਿਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਰੁਖ ਅਪਨਾਉਂਦੀ ਹੈ।  ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਨਿਰੰਤਰ ਬਹਿਸ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।  ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗੁੰਝਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਹਾਲੇ ਤਕ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਉੱਤਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਬਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਕੁਥਾਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਭਗਵਾਨ ਜੋਸ਼ ਮੁਤਾਬਿਕ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਦਰੋਹੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਬੰਬਾਂ ਅਤੇ ਪਿਸਤੋਲਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।[11] ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹਰੀਸ਼ ਪੁਰੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ‘ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕੰਮ ਲਈ ਯਤਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਣ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ  ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।[12] ਇੰਜ ਡਾ. ਪੁਰੀ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਨਿਗੂਣਾ ਬਦਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ  ਲਹਿਰ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨੀ-ਕਬਾਇਲੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। [13] ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਦਵੰਦਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।  ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਭਾਰੂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੇ ਤੌਰ ਦੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਦਰੋਹ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਨਿਰਪੇਖ ਵਿਰੋਧੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।   ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਅਤੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਦਰੋਹ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਨੱਖੜਵੇਂ ਅਤੇ ਭਿੰਨ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਜੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਣ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਛਿਣਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਝ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਣ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਛਿਣਾਂ ਦੇ ਆਉਂਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਪਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿੱਖੜੇ ਹੋਏ ਅੰਦੋਲਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਤੇ ਸਰੂਪ ਵੀ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਹੋਣੀ ਵੀ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਜੋਸ਼ ਮੁਤਿਬਕ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੱਧਮ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਦਬਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰਾਬੰਦ ਵਿਦਰੋਹ ਨਿਰੰਤਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਸੁਸਤ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋਸ਼ ਮਨਫ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੱਧਮ ਪੈਂਦੇ ਪੈਂਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[14]

ਰੌਚਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਜੋਸ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਹਿੰਸਤਮਕ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਸੂਤਰ ਉਸ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੁੰਗਾਰੇ ਦਾ ਜਮਾਤੀ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਸੇ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤਿ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਤਾਮਕ ਹੁੰਗਾਰਾ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਮਾਤੀ ਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦੀ ਜ਼ਹਿਮਤ ਨਹੀ  ਉਠਾਉਂਦਾ। ਉਂਝ ਹਥਿਆਰਬੰਦ-ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾਤਮਕ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮੂਲ ਨਿਖੇੜੇ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸਮਝਣਾਂ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸਾਡੀ ਆਮ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰੋਲ ਕੇ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧੀ ਹੁੰਗਾਰੇ ਅਤੇ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ (ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮਕਾਨਕੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਂਗਿਕ ਏਕਤਾ (organic unity) ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਝੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਸਾਰ ਅਤੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵੀ ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਵਿਦਰੋਹ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾਤਮਕ ਲਹਿਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਦਈਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਵੀ ਵਾਜਿਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਦਰੋਹ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਕ  ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੜਾਅ ਉੱਪਰ ਹੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ  ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਤਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਤੋਂ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਰੋਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕਰਨਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਸਾ ਕਿਸ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਅਜੋਕੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ।  ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਸ ਮਸਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਘੜਿਆ ਘੜਾਇਆ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਕੁੱਝ ਕੁ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕਾ ਸਮਾਂ ਭਾਵੇਂ  ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਉਬਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਜ਼ਾਫ਼ਾ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਰਾ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਰਾਜ ਦੀ ਦਮਨਕਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਧੜਵੈਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਨਤਕ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਿਆਂ, ਹੜਤਾਲਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਣ ਲਈ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ।  ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਸੀਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦਮਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਇਕ ਅਤਿ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇੰਨ ਬਿੰਨ ਅਪਣਾਉਣਾ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ੲਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਆਉਂਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਪੂਰਵ-ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਿਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ:

·         ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਹਜ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਛੰਦਬੱਧ ਸਰੂਪ ਇਸ ਦੇ ਉਚਾਰਣੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਘਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਉਚਾਰਣੀ ਰੂਪ ਮੌਖਿਕ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

·         ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਗਦਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਕਾਵਿ-ਕਰਮ ਇਕ ਮਾਧਿਅਮ ਸੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਗਦਰੀ ਕਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਹਿਰ ਦਾ  ਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਆਪ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸੀ। ਡਾ.ਕੇਸਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ‘ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਜੰਗੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਸਨ।.......ਇਹ ਇਕ ਲੋਕਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਕੋ ਹੀ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਾਂਝ ਕਾਰਣ ਇਕੋ ਜੋਤ ਤੇ ਇਕੋ ਜੋਸ਼ ਸਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।[15]

·         ਗਦਰੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਅਪਭਾਸ਼ਾ (ਗਾਹਲਾਂ) ਵਿਅੰਗ-ਮਸ਼ਕਰੀ ਅਤੇ ਮਿਹਣਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਤਰਲੇ ਅਤੇ ਅਪੀਲ ਦੀ ਸੰਬੋਧਨ ਜੁਗਤ ਵੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ।

·          ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਨਾ ਤਾਂ ਲੋਕਧਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕਵਾਦੀ (Popular) ਕਾਵਿ ਹੈ।  ਸਗੋਂ ਇਹ ਜਨ-ਕਾਵਿ ਹੈ।[16] ਇਹ ਕਾਵਿ ਲੋਕ-ਬੋਧ ਦਾ ਕਾਵਿ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀ ਵਿਚਾਰਕ ਗਹਿਰਾਈ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕਤਾ ਹੈ। 

·         ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਆਦਰਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰਣਨੀਤੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅਸ਼ੁਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੈਅਸ਼ੁਦਾ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਗਦਰ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਥੀਮਕ ਜਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਸੰਚਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ-ਕਰਮ ਦੌਰਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ।

·         ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾ ਕਿ ਨਵ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਕਵੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣ ਗਦਰੀ ਕਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬੌਧਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹਰੀਸ਼ ਪੁਰੀ ਨੇ ਗਦਰੀ ਕਵੀ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਰੰਪਰਕ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ‘ਔਰਗੈਨਿਕ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ’ ਕਿਹਾ ਹੈ।[17]

ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਕਾਵਿ ਅਜਹਾ ਜਨ-ਕਾਵਿ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਵ-ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਰੀ ਅਨੁਭਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕ-ਸੁਹਜਬੋਧ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ, ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਕੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਕਵਿਤਾ ਨਿਰੰਤਰ ਇਲੀਟ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਧਾਰਣੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੁਹਜ ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਮਾਣਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਦੂਹਰੀ ਸਿੱਖਿਆ (ਅੱਖਰ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੂਝ) ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਂਝ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਥਾਪਿਤ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਵਚਨ ਵਿਚ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਸੁਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮੁਕਤਬਲੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਲੀ ਨਵ-ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮੁੱਲਵਾਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਹੁਣ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੰਦੇ ਦੇ ਸੁਹਜ ਸਵਾਦ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅਮਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ‘ਛੰਦ ਬੱਧ ਕਵਿਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਵਿ-ਗਾਇਨ’ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸੰਭਾਵਨਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।  ਐਡੋਲਫ਼ ਵਾਸਕੁਏਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਆਰਟ ਐਂਡਸੋਸਿੲਟੀ’ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਨਿੱਖV ਜਾਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਬਣਾਈ ਹੈ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲੋਂ ਨਿੱਖੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਨਿਖੇੜੇ ਸਮੇਂ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਮੁੱਲਵਾਨ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਨਾ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਮ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।[18]  ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੀਮਾਂ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਿਝਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਲਿਖਤ ਕਵਿਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ਉਲਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।  ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਉਚੇਰੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੁਹਜਸਵਾਦ ਤੋਂ ਵਿਛੁੰਨੀ ਗਈ ਲੋਕਾਈ ਲਈ ਉਚਾਰ ਅਤੇ ਗਾਇਨ (ਮੌਖਿਕਤਾ) ਇਕ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧੀ ਹਥਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਾਲੇ ਨਿਆਂਸ਼ੀਲ ਸਮਾਜਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਉਰ੍ਹਾਂ ਉਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਲਿਖਤ ਸੱਤਾਵਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਗੁਪਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਦੇ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੌਖਿਕ ਸੰਚਾਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਵੀ ਉਚਾਰਣੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਗਾਨੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਤਕ ਖਿੱਲਰਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੰਦਾ ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਕੋਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਚੇਰੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੰਨਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਦੋਂ ਤਕ ਛੰਦਬੱਧ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੌਖਿਕ ਉਚਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਤਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

          ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਬਾਰੇ ਇਸ ਮੁੱਢਲੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਸਿਮੇਟਣ ਲਈ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੁਹਜਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਬੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ੳਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ: ਲਹਿਰ

ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਸਤਾਵੇਜ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਨਾਲ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਅੱਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਬਹੁਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁੱਦਰਾ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇਣ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਦਰਾ ਕੋਸ਼ ਤੇ ਜਗਤ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ੇ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭੋਗੀ ਸੰਸਕਿ੍ਰਤੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੁਨਰਨਿਵੇਸ਼ੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ  ਹੈ। ......ਜੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਮੋੜਾ ਨਾ ਪਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ (2013) ਇਕ ਨਵੀਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕੀਮਤ ਹੋਰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।[19]

ਅਜੋਕੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਯੁਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦ ਦਾ ਯੁਗ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਮੁਲਕ ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਮਾਏ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਰਮਾਏ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਵੀ।  ਸਰਮਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਉੱਪਰ ਮੰਡਰਾਉਂਦੀ ਪੀਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਕਦਮ ਉੱਪਰ ਚੱਲਦੀ ਹੋਈ ਦਮਨਕਾਰੀ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤਕੜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਿੱਠ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ-ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਤੋਂ ਸਬਕ ਲਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

---

* ਰੀਡਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।

[1] ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਜੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨ ਨਾਲ ਗਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜੱਥੇਬੰਦਕ ਭਾਂਤ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਭਗਵਾਨ ਜੋਸ਼ ‘ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਮਿਉਨਸਟ ਲਹਿਰ’ ਨਾਮੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਸੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਅਰਥ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

[2] ਹਰੀਸ਼ ਕੇ ਪੁਰੀ, ਗਦਰ ਲਹਿਰ: ਵਿਚਾਰਧਾਰ, ਜਥੇਬੰਦੀ, ਰਣਨੀਤੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ, 2006, ਪੰਨਾ 263

[3] ਹਰੀਸ਼ ਕੇ ਪੁਰੀ, ਗਦਰ ਲਹਿਰ: ਵਿਚਾਰਧਾਰ, ਜਥੇਬੰਦੀ, ਰਣਨੀਤੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ, 2006, ਪੰਨਾ 172

[4] ਹਰੀਸ਼ ਕੇ ਪੁਰੀ, ਗਦਰ ਲਹਿਰ: ਵਿਚਾਰਧਾਰ, ਜਥੇਬੰਦੀ, ਰਣਨੀਤੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ, 2006, ਪੰਨਾ 175

[5] ਹਰੀਸ਼ ਕੇ ਪੁਰੀ, ਗਦਰ ਲਹਿਰ: ਵਿਚਾਰਧਾਰ, ਜਥੇਬੰਦੀ, ਰਣਨੀਤੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ, 2006, ਪੰਨਾ 177

[6] ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਭੂਮਿਕਾ (ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ) ਪੰਨਾ 13

[7] ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਭੂਮਿਕਾ (ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ) ਪੰਨਾ 49

[8] ਖ਼ਾਤਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਰੀਏ ਕੰਮ ਭਾਰਾ, ਜੇਹੜਾ ਫੇਰ ਨਾ ਮੁੜ ਲਾਚਾਰ ਹੋਵੇ।

ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਧਨਾਢ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਜੇਹਨਾ, ਪੈਸਾ ਦੱਬਿਆ ਜਿਮੀਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ।

ਲਾਈਏ ਹਵਾ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਚੋਂ ਕੱਢ ਪੇਸਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਹੋਵੇ।

ਏਸ ਪੈਸੇ ਦੇ ਖੋਲ੍ਹੀਏ ਕਾਰਖਾਨੇ, ਬਣਦੀ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਜਿੱਥੋਂ ਲਾਰ ਹੋਵੇ।

ਐਰੋ ਪਲੇਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਗੂੰਜੇ, ਡ੍ਹਾਢੀ ਤਿਨਾ ਦੀ ਤੇਜ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੋਵੇ।

ਫਿਰਨ ਗਭਰੂ ਬਾਗ ਵਿਚ ਸੈਰ ਕਰਦੇ, ਹੱਥ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੋਵੇ।   ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਪੰਨਾ 417

[9]  ਛੱਡੋ ਮਜ਼੍ਹਭ ‘ਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ, ਇਕੋ ਗੀਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਗਾਈਏ ਰਲ ਕੇ। ਲਈਏ ਰੋੜ੍ਹ ਇਸ ਗੰਦੇ ਨਜ਼ਾਮ ਤਾਈਂ, ਅਸਾਂ ਗਦਰ ਤੁਫ਼ਾਨ ਮਚਾਈਏ ਰਲ ਕੇ। ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਦਾ ਭਰਮ ਮਿਟਾਇ ਪਿੱਛੋਂ, ਨਯਾ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਈਏ ਰਲ ਕੇ। ਇੱਕੋ ਜੇਹੇ ਹੀ ਸਭ ਦੇ ਹੱਕ ਹੋਵਣ, ਸਾਰੇ ਏਕ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਈਏ ਰਲ ਕੇ।  ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ,  ਪੰਨਾ 416

[10] ਕਦੇ ਮੰਗਿਆਂ ਮਿਲਨ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਨਾ, ਹੁੰਦੇ ਤਰਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਰਾਜ ਲੋਕੋ।

ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨਾ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਨਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਲੋਕੋ।

ਖ਼ਾਤਰ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦੇ ਲੜਨ ਜੇਹੜੇ, ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਗ ‘ਤੇ ਕਾਜ ਲੋਕੋ।

ਪਿਆਰੀ ਜਿਨਾਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ ਜਾਨ ਨਾਲੋਂ, ਕੌਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਿਰਾਂ ‘ਤੇ ਤਾਜ ਲੋਕੋ। ਪੰਨਾ 409

[11] Bhagwan Josh, Struggle for Hegemony in India (1920-47) Sage Publications, New Delhi, 1992, pp48

[12] ਹਰੀਸ਼ ਕੇ ਪੁਰੀ, ਗਦਰ ਲਹਿਰ: ਵਿਚਾਰਧਾਰ, ਜਥੇਬੰਦੀ, ਰਣਨੀਤੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ, 2006, ਪੰਨਾ 259

[13] ਗਦਰ ਲਿਹਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਪੰਨਾ 43

[14] The ‘paradigm of insurgency’ and the ‘paradigm of mass movements’ are mutually exclusive’ The essential thrust of the former is towards violence (violent armed revolt for seizure of power) while it might include moments of non-violence. As opposed to this the essential thrust of the ‘paradigm of mass movement’ is non-violence. Mas s movement would certainly involve militant attitudes, confrontation with apparatus of oppression and even instances o bloodshed but unlike the ‘paradigm of insurgency’ these instances would not figure as interconnected moments in the inevitability rising crescendo toward violent insurrection.  Bhagwan Josh, Struggle for Hegemony in India (1920-47) Volume 11, Sage Publications, New Delhi, 1992, pp 48

[15] ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਭੂਮਿਕਾ (ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ) ਪੰਨਾ 7

[16] ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ, ‘ਭੂਮਿਕਾ’, ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਪੰਨਾ 59-60

[17] ਹਰੀਸ਼ ਕੇ ਪੁਰੀ, ਗਦਰ ਲਹਿਰ: ਵਿਚਾਰਧਾਰ, ਜਥੇਬੰਦੀ, ਰਣਨੀਤੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ, 2006, ਪੰਨਾ 165

[18] Adolf Vasquase, Art and Society, pp….

[19] ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਭੂਮਿਕਾ (ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ) ਪੰਨਾ 7

ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ

i&lm Aqy ieiqhws

(    pMjwb sMkt nwl sbMiDq i&lmW dy pRsMg ivc)

ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾ.)

i&lm Ajoky Xug ivc sB qoN lokipRX mnorMjn swDn hY[ Bwrq dI vsoN dw vfyrw Bwg ies rwhIN Awpxw ivhlw smW Zuzwrdw hY Aqy ies ivc pyS jgq rwhIN Awpxy Awly duAwly nwl juVdw hY[ ij`Qy swihq iek Aijhw mwiDAm hY ijs nwl juVn leI bMdy nUM A`Kr igAwn dI mu`FlI Srq pUrI krnI pYNdI hY au~Qy i&lm Aqy sMgIq Aijhy mwiDAm hn ijnHW nUM mwxn leI iksy iksm dy pUrv-igAwn jW isKlweI dI koeI Srq nhIN hY[ ies ilhwz nwl klw dy ieh rUp Bwrq dI vfyrI jnqw nwl juVy hoey hn Aqy aus dy boDW, sMklpW, ivcwrW Aqy ie`QoN qk ik Bwvuk pRiqkrmW nUM inSicq Aqy inXMqirq krdy hn[ BwrqI i&lm lgwqwr Bwrq dIAW bdldIAW pirsiQqIAW, ie`QoN dy lokW dIAW AkWiKAwvW, supinAW Aqy rwStr dIAW vMgwrW dy nwl nwl bdldI rhI hY[ Bwrq dy rwStr inrmwx dy dOr ivc ies ny BwrqI lokW nUM Bwvnwqmk eykqw ivc bMinHAW Aqy aunHW dy ivcwrW nUM iek ivSyS idSw id`qI[ moty qOr qy ies dw suBwA BwrqI rwj Aqy  aus dy AnuswrI siBAwcwrk mwnqwvW Aqy AwdrSW dy AnurUp hI irhw hY[

i&lm auqpwdW ivc ArQ dI isrjx pRikirAw nUM gRihx krn leI ies ivc Swiml iqMn cIzW nUM nzr AMdwz nhIN kIqw jw skdw[ hr iek i&lm pihlI p`Dr au~qy iek klwqmk isrjxw huMdI hY, dUjy p`Dr au~qy ieh iek vpwrk vsq hY Aqy qIjy p`Dr au~qy ieh iek rwjnIqk-ivcwrDwrk pRvcn huMdI hY[ hr i&lm auqpwd ienHW iqMnW cIzW dy AwpsI joVmyl Aqy imSrx dw pRiq&l huMdw hY[ ienHW iqMnW cIzW dy Anupwq au~pr inrBr krdw hY ik i&lm ny drSk vrg dy mn nUM iks idSw vl lY ky jwxw hY[

i&lm inrmwxkwrI iksy vI hwlq ivc ieiqhws qoN inrlyp nhIN rih skdI[ hr iek i&lm auqpwd ivc ieiqhws iksy nw iksy rUp ivc Swiml huMdw hY[ ies ivc BwvyN smwijk msilAW dI idRSkwrI hovy BwvyN imiQhws dI idRSkwrI ieiqhws dy q`q hr i&lm dw suBwivk ih`sw bxy huMdy hn[ ie`QoN qk ik ipAwr-khwxI nUM smripq i&lmW ivc vI iek ivcwrDwrweI Aqy ieiqwsk idRStI kwrjSIl huMdI hY[ swfIAW i&lmW ivc auswry ipAwr dy sMklp dI AwpxI ivSyS rwjnIqI huMdI hY[ ieiqhwsk GtnwkRm Aqy qRwsdIAW nUM pyS krn vwlIAW i&lmW ivcoN jy audwhrx leI jwvy qW imSn kwSmIr Aqy mwics ivc ipAwr dy v`Ko v`Kry sMklpW dI qulnw kIqI jw skdI hY[ imSn kwSmIr dI nwiekw kwSmIrI ieMiqhwpsMd pRymI nUM pRyr ky muV rwStrI mu`KDwrw ivc lY AwauNdI hY pr mwics dI nwiekw puils qS`dd dy iSkwr Awpxy pRymI nUM swienweIf dy ky Awp vI ^udkSI kr jWdI hY[ ij`Qy imSn kwSmIr kSmIr sm`isAw dy romWitk h`l au~qy ^qm ho jWdI hY au~Qy mwics styt qS`dd Aqy sMprdwiek  ihMsw dI dUhrI mwr J`l rhI sDwrx lokweI dI bybsI Aqy qRwsdI pRiq gMBIr smJ Aqy sMvydnw aupjwauNdI hY[

 i&lm inrmwxkwrI ivc smkwl, nyV AqIq dy smwj, lokkQwvW Aqy imiQhws dy nwl nwl AqIq dw rwjnIqk ieiqhws m`qvpUrx sm`grI pRdwn krdw irhw hY ijs nwl BwrqI drSk vrg nUM i&lm auqpwdW vl AwkriSq kIqw jWdw hY[ i&lm ivc ieiqhws dI SmUlIAq dy iqMn qrIky ho skdy hn[ ienHW ivcoN pihlw qrIkw i&lm dI QImk Xojnw ieiqhwsk GtnwvW, siQqIAW Aqy ivAkqIAW duAwly au~srI hoeI ho skdI hY[ dUjw qrIkw ieh hY ik i&lm dI s`qhI QImk Xojnw ivc qW mnu`KI AnuBv Aqy Bwv dy iksy rUp nUM pyS kIqw igAw hovy pr aus dI smu`cI sMrcnw ieiqhws dIAW ivSyS pirsiQqIAW ivcoN au`qpMn hoeI idStI duAwrw AnukUilq hovy[ qIjw qrIkw ieh hY ik i&lm ivc iksy ieiqhwsk ivAkqI jW dOr dI idRSkwrI rwhIN isnymwtogrw&kl suhj dI isrjxw krnw[ AijhIAW i&lmw ivc ieiqhwsk ivAkqIAW bwry Aijhw ibErw pyS huMdw hY ijhVw i&lm dI QImk Xojnw ivc kyNdrI mh`qv r`Kdw hovy pr auyh ieiqhwsk qOr qy bhuqw mh`qvpUrx nw hovy jW aus ivAkqI nwl juVIAW dMd kQwvW au~qy AwDwirq hovy[ AijhI sUrq ivc ieiqhws dw pRkwrj QImk nw ho ky isnymwtogrw&Ikl huMdw hY[ idRSgq suMdrqw dI auswrI leI ieiqhwsk pwqr dy duAwly iek Aijhw mhWidRS auswirAw jWdw hY ik drSk aus mhWidRS au~qy Atk jWdw hY[ auh ieiqhws dI pRmwixkqw dI puxCwx krn dI isrdrdI nhIN lYNdw[ m`DkwlI ieiqhwsk nwiekW au~qy bxIAW bhuqIAW i&lmW isnymwtogrw&I dIAW loVW dIAW AnuswrI hI huMdIAW hn[ aunHW ivc ieiqhws dI rcnwkwrI kyNdrI srokwr nhIN huMdI[ AijhIAW i&lmW drSk dy mn ivc ieiqhws pRqI iek ivSyS ibMb ibTwaux dy mnorQ nwl nhIN bxdIAW sgoN aus dy mn ivc pihlW qoN bYTy ibMb nUM vrq ky isnymwtogrw&Ikl suhj pYdw kr ky Awpxw vpwrk mnorQ swDdIAW hn[ AijhIAW i&lmW ivc ‘muZl-ey-Awzm’ Aqy ‘joDw Akbr’ vrgIAW i&lmW nUM r`iKAw jw skdw hY[

idRS-ibrqWq ivc iksy ieiqhwsk q~Q dI qsvIrkSI Awpxy Awp ivc iek zoi^m BirAw Aqy iesy leI vDyry izMmvwrI vwlw kwrj hY[ ieiqhws dI qsvIrkSI kridAW Asl ivc ieiqhws dI punr inmwxkwrI ho rhI huMdI hY ijhVI drSkW dy mnW Aqy huMgwirAW nUM iek ivauNq jW qrqIb ivc FwldI  Aqy idSw idMdI hY[ ieMJ idRS mwiDAm rwhIN inrimq ieiqhws dy huMgwry vjoN bxyy sMklp,ivcwr Aqy boD Biv`Kq ieiqhws nUM idSw dyx vwlI bOiDk-Bwvuk SkqI bx skdy huMdy hn[ ieMJ i&lm ivc ieiqhws dI inrmwxkwrI AqIq dw mihj durwE nhIN huMdI sgoN ies ivc vrqmwn Aqy nyV Biv`K vI Swiml huMdy hn[ vrqmwn ieiqhws nUM dyKx leI idRStI qW muh`eIAw krdw hI hY nwl hI ieh vI qYA krdw hY ik ieiqhws dy iks pVwA dw punrinrmwx kIqw jwxw loVINdw hY[ ies iksm dI inmwxkwrI duAwrw pRBwivq drSk dI AnuikirAw dIAw AwpxIAW Biv`Kq sMBwvnwvW huMdIAW hn[ AqIq Aqy Biv`K dy drimnAwn gqISIl mnu`KI mn ieiqhws nUM idSw dy skx vwlI Tos iDr huMdw hY[

klw dy iksy vI rUp ivc ieiqws dI ibrqWqkwrI leI ieiqhws dy kyvl auh dOr hI i&lmswzI leI cuxy jWdy hn ijnHW ivc iksy v`fy AwdrS dy bIj pey hox jW ijnHW ny iksy kOm dI bxqr, buxqr, idSw, dSw Aqy cyqnw-Avcyqn au~qy gihry pRBwv pey hox[ AwDuink pMjwb dy ieiqhws ivc vwprIAW bhuq swrIAW GtnwvW dy drimAwn Bwrq dI AwzwdI dy smyN pMjwb dI vMf Aqy A`sIivAW dw pMjwb sMkt AijhIAW do pRmu`K GtnwvW hn ijnHW ny pMjwbI bMdy dy mn nUM hI nhIN vlUMDirAw sgoN aunHW dy Biv`K bwry vI v`fy svwl KVHy kIqy hn ijnHW dw au~qr l`By ibnw pMjwb iek siBAwcwrk iekweI dy qOr qy A`gy nhIN qur skdw[rOck g`l hY ik ieh sB pMjwb nUM BwrqI rwjsI iekweI nwl joVn Aqy joVI r`Kx dIAW koiSSW dy is`ty vjoN vwpirAw[ ieh sMkt pMjwbIAW dy smUhk mn ivc qRwsidk Xwd vjoN sdw leI siQr ho gey hn Aqy ieh Xwd aunHW dy ivvhwr Aqy socx-FMg nUM pRBwivq krdI rihMdI hY[sMkt dI Xwd iksy vI iK`qy dy lokW dI nwzuk Aqy duKdI rg huMdI hY,lok mn ies qoN mukq qW hoxw cwhuMdw hY pr sMkt kwrx hMfwieAw sMqwp iksy h`l, iensw& jW bdl dI ZYrhwzrI ivc sMkt dI qRwsidk Xwd qoN mukqI dy rsqy ivc rok bxdw hY[ Aijhy hwlwq ivc ieiqhwsk sMkt nUM AwDwr bxw ik isrijAw isnymw Aiq mh`qvpUrx, izMmyvwrI vwlw Aqy gMBIr kwrj bx jWdw hY[

sB qoN pihlW AsIN aunHW i&lmW bwry g`l krWgy ijhVIAW ieiqhws dy iksy mh`qvpUrx GtnwkRm nUM AwpxI QImk Xojnw dw kyNdr bxwauNdIAW hn Aqy ieiqhws dw muV inrmwx krdIAW hn[ ienHW i&lmW ivcoN vI myrI idlcspI aunHW i&lmW ivc vDyry hY ijnHW ivc AwDuink pMjwb dy ieiqhws dIAW do m`qvpUrx GtnwvW 1947 dI pMjwb vMf Aqy vIhvIN sdI dy nOvyN dhwky dy pMjwb sMkt Aqy ivSySkr 1984 ivc pMjwb qoN bwrly iK`iqAW ivc hoey is`KW dy kqlyAwm dI idRS-ibrqWqkwrI kIqI geI hY[ ies pypr ivc mYN pMjwb sMkt dI ibrqWqkwrI nUM smripq i&lmW bwry hI crcw krWgW[ dySvMf nwl sMbMiDq i&lmW bwry crcw Al`g pypr dI mMg krdI hY[

vIhvIN sdI dy nOvyN dhwky ivc vwpry pMjwb sMkt smyN dI mnu`KI qRwsdI sbMDI cwr i&lmW myry iDAwn ivc AweIAW hn[ ieh hn mwics (gulzwr), AmU (sonwlI bos), (mnoj puMj) Aqy hvweyN (Aimqoj mwn)[ienHW i&lmW ivcoN mwics Aqy dys hoieAw prdys pMjwb sMkt dOrwn styt dy qS`dd dy iSkwr byksUr lokW dI qRWsidk hoxI nUM i&lmwauNdIAW hn, AmU 1984 ivc ieMdrw gWDI dy kql auprMq hoeI is`K ivroDI iMhMsw dy ivvyk nUM pkVn dw Xqn krdI hY Aqy hvweyN id`lI dy is`K kqlyAwm dy ipCokV ivc pMjwb ivc puils qS`dd qoN qMg Aw ky Aiqvwd dy rsqy pey nOjvwnW dw ibMb auswrdI Aqy puils Aqy lutyry AiqvwdIAW dy AlwieMs vl ieSwrw krdI hY[

sB qoN pihlW AsIN sonwlI bos duAwrw inrdyiSq i&lm AmU bwry g`l krWgy ikauNik ies i&lm ivc ieiqhws dy Aiq nwzuk GtnwkRm nUM ijs qrIky nwl sMjoieAw igAw hY auh Awpxy Awp ivc iek imswl hY[ Asl ivc mYnUM i&lm Aqy ieiqhws dy AMqr-sMbMDW bwry kuJ ilKx dw i^Awl ies i&lm nUM dyKx qoN bwAd hI su`iJAw[ mYN sB qoN pihlW aus i&lm dw izkr krnw cwhWgw[ auh i&lm sI sonwlI bos duAwrw inrdyiSq ‘AmU’[ ieh i&lm 1984 dy ‘id`lI dMigAW’ bwry hY[ ies i&lm ivc ies ieiqhwsk duKWq nUM ies qrIky nwl idRS-sMgTn ivc FwilAw igAw hY ik ies ivcoN sMprdwiek n&rq dy Bwv pYdw nhIN huMdy[ ies ivc koeI romWitk idRSlVI (sequence) nhIN hY ijhVI Aksr hI i&lmW dw AiBMNn ih`sw huMdI hY Aqy nw hI ies dy sMvwdW ivc koeI rwjnIqI bwry pRq`K bihs jW BwSxkwrI hY[

ies i&lm dw smu`cw ibrqWq kwjU nwm dI iek AijhI bMgwlI kuVI dy idRStIibMdU qoN auswirAw igAw hY jo cwr swl dI aumr ivc AmrIkw clI geI sI[ aus nUM d`isAw igAw hY ik auh iksy bsqI ivc pYdw hoeI sI Aqy aus dy mwpy iek mhWmwrI ivc mr gey sn Aqy auh AnwQ ho geI sI[ AnwQ ho jwx qoN bwAd auh AxivAwhI smwjsyvI bMgwlI AOrq duAwrw god ley jwx auprMq auh AmrIkw clI geI[ i&lm dI vrqmwn idRS lVI ivc auh AwpxI mwq BUmI dyKx leI AmrIkw qoN id`lI AweI hY[ auh  id`lI ivc Awpxy nwnky Gr jWdI hoeI rwh ivc gurduAwry clI jWdI hY ij~Qy aus nUM kuuJ sWJ dw Aihsws huMdw hY[ aus nUM iek ipMf ivc iljwieAw jWdw hY ijs dIAW QwvW nwl aus nUM koeI sWJ mihsUs nhIN huMdI ikauNik aus dy cyqy ivc CotI aumry vwprI iksy Gtnw jW sQwn dw koeI pCwx-icMNnH mOjUd nhIN huMdw[ Agly GtnwkRm ivc iek idn auh iek bsqI ivc phuMc jWdI hY ij~Qy aus nUM bwr bwr jwxw cMgw l`gdw hY Aqy aus nUM au~Qy AwauNdy jWdy Awpxy iv`sry hoey AqIq dIAW kuJ JlkW nzr AwauNdIAW hn[ gurduAwrw, Ju~gIAW dI bsqI dw mwhOl, rylvy lweIn Aqy Evrbir`j, lMGdI hoeI g`fI dy pwr Jlkdw iek AOrq dw Awkwr Aqy lwl irbn nwl guMdIAW gu~qW Awid AijhIAW JlkW hn ijnHW au~qy aus dIAW ingwhW Atk jWdIAW hn[ auh Awpxy AqIq ivc idlcspI lYx l`gdI hY Aqy ies bwry hor jwxnw cwhuMdI hY[ auh AwpxI pUrblI pCwx dy pYV icMnHW nUM l`Bxw SurU krdI hY Aqy Awpxy jnmdwqy pirvwr qk phuMcxw cwhuMdI hY[ ies pRikirAw dOrwn swl 1984 dy is`K kqlyAwm dw sMdrB K`ulxw SurU huMdw hY[ iek pRSwsink AiDkwrI dy p`uqr Aqy Awpxy dosq ////// dI m`dd nwl ieh pqw l`gx au~qy ik ienHW swlW ivc cMdrhUlw ivc koeI mhWmwrI nhIN &YlI qW aus nUM S`k ho jWdw hY ik auh 1984 dy is`K kqlyAwm smyN Awpxy mwipAw qoN A`lg hoeI sI[ aus dI pwlxhwr mW nUM ApwxI DI dI ies qlwS Aqy ies leI bsqI v`l lgwqwr jWx qoN prySwnI hox l`gdI hY[ ies auprMq jdoN i&lm dy Agly idRS Ku`lHdy hn qW aus AMdr AwpxI pCwx Aqy Awpxy AqIq nUM l`Bx dI Bu`K qIbr ho jWdI hY[ auh Awpxy mwipAW nUM l`BxW SurU krdI hY[ auh Awpxy god ley jwx dy kwZz p`qr ProldI hY aus dy god ley jwx dI khwxI JUTI pYx l`gdI hY[ A^Ir jdoN kwjU iek Awto irkSw cwlk aus bMdy ivc Awpxw ipqw qlwSxW SurU krdI hY ijs ny nyqwvW dy ieSwry au~qy bygunwhW dy kql ivc ih`sw ilAw huMdw hY qW aus dI pwlxhwr mW nUM sB d`sxW pYNdw hY[ aus d`sdI hY ik aus dw bwp ies kqlyAwm ivc mwirAw igAw sI Aqy in`kw Brw aunHW dy Gr nUM lgweI geI A`g ivc sV ky mr igAw sI[ aus dw AslI nwm AMNimRq sI Aqy aus dw in`kw Brw A`jU (Arjun) aus nUM AmU kih ky bulwauNdw sI[ pwlxhwr AOrq dI AmU Aqy aus dI mW SMno nwl mulwkwq SrnwrQI kYNp ivc hoeI sI ij~Qy auh au~jVy pu`jVy pirvwrW dI syvw sMBwl leI jWdI sI[ Awpxy mr cu`ky byty dy jnmidn au~qy AmU dI mW ny duK nUM brdwSq nw kridAW ^udkSI kr leI sI Aqy AwpxI Aw^rI ic`TI ivc AmU dI sOpxw aus nUM kridAW qwkId kIqI sI ik AmU nUM aus dy AqIq, Awpxy ipqw, Brw Aqy mW bwry kuJ vI pqw nw l`gy[

ies swry ibrqWq ivc ijhVy nukqy swhmxy AwauNdy hn aunHW ivc sB qoN pihlw qW ieh hY ik 1984 dy is`K kqlyAwm ivc rwjnIqIvwn Aqy smu`cI rwjkI mSInrI Swiml sI ijnHW ny bVy ivauNqb`D qrIky nwl ies kqlyAwm nUM srAMjwm id`qw[ dUjw ies dy izMmyvwr rwj jW pulIs dy isr& auh lok hI nhIN hn ijnHW ny ku`J kIqw sgoN auh vI hn ijnHW ny AwpxIAW A`KW swhmxy ieh swrw kuJ huMidAW dyK ky ku`J nhIN kIqw[ qIjw ies swijS nUM AmlI  jwmw pihnwaux vwly sDwrx lokW nwloN vDyry izMmyvwr ieh swrw kuJ krvwaux vwly lok sn[ cOQw ies hzwrW lokW dy kqlyAwm ivc Swiml ivAkqIAW nUM szwvW nhIN imlIAW, ies dw iSkwr lokW nUM iensw& nhIN imilAw Aqy &Ysly AdwlqW ivc ltk rhy hn jd ik ieMdrw gWDI dy kwqlW au~qy c`ly muk`dimAW ivc AdwlqW ny J`tpt &Ysly suxw id`qy Aqy kqwlW nUM szwvW vI dy id`qIAw geIAW[ pMjvW ik sDwrx ihMdUAW ny Awpxy gvWFIAW Aqy s`jxW im`qrW dI mdd dI hr koiSS kIqI[ jy g`fIAW ivcoN is`KW nUM lwh lwh ky mwirAw jw irhw sI au~Qy sihXwqrI ihMdU aunHW nUM bcwaux leI XqnSIl sn[

1984 dOrwn is`KW i^lw& hoeI ihMsw dw pRBwv pYdw krn leI rOgty KVy krn vwly ihMsw dy idRS nhIN i&lmwey gey[ ihMsw dI idRSkwrI leI bVy sMjm Aqy smJdwrI qoN kMMm ilAw igAw hY[ kYmry nUM ihMswqmk kwrvweI qoN iek iv`Q au~qy r`KidAW iSkwr ho rhy ivAkqI dI Awvwz au~qy &oks kIqw igAw hY[ idRSkwrI dw &oks aus ivAkqI dI pqnI dy qRws Aqy b`icAW dy sihm au~pr hY[ iesy dOrwn kYmrw lWg Swt rwhIN qmwSw dyK rhI pulIs Aqy lokW nUM ihMsw leI BVkw rhy nyqw vl GuMmdw hY[ ies dOrwn Awpxy pqI nUM bcwaux dy qrly lY rhI pqnI Aqy b`icAW dI bybsI ihMsw dI gihrweI Aqy ivsqwr nUM drsw idMdI hY[ ihMsw dI lVI nUM isrjidAW BIV dw pRBwv Sor rwhIN pYdw kIqw igAw hY Aqy ies Sor drimAwn iek Awvwz gUMjdI hY ‘myrw kI ksUr hY, mYN kI kIqw hY’ ies nwl ihMswqmk BIV duAwrw mwry jw rhy byksUr is`K dw ibMb izhn ivc auBrdw hY[ Aksr hI kmrSIAl i&lmw ihMsw dI idRSkwrI kridAW kloz Aqy imf Swt dI vrqoN krdIAW hn Aqy ieh idRS bhuq ivsiqRq huMdy hn[ ieh i&lmW ihMswqmk idRS lVIAW rwhI Bwv-au~Qwn krky drSkW nUM iK`cdIAW hn[ ijs dw is`tw ieh huMdw hY ik i&lm s&l ho jWdI hY pr drSk AMdr ausy iksm dI pRiqihMsw dI cwhq pYdw kr dyNdI hY[ pr ies i&lm ivc inrdySk ny ihMsw dI ieiqhwsk Gtnw nUM i&lm ivc isrjidAW kYmry dI ijs qrHW dI vrqoN kIqI hY auh lwimswl hY[ ies ivc drSk AMdr ihMsw dI cwhq dI bjwey ihMsw dI ivAwkrx dw boD pYdw huMdw hY[

ies i&lm dy A^Ir au~qy tYlIivXn au~qy gujrwq dy Sihr godrw ivKy hoeI sMprdwiek ihMsw dw smwcwr suxwieAw igAw hY[ ies auprMq m`Dm cwl c`ldI iek g`fI guzrdI hY ijs dy Aw^rI f`by dy ip`Cy lwl b`qI jg rhI hY[ i&r AmU Aqy aus dw dosq g`fI dI lweIn au~qy qurdy dUr jWdy nzr AwauNdy hn[ aus dw dosq g`fI dI lweIn au~qy auridAW sMquln bxwaux dI koiSS krdw idKdw hY[ ies idRSlVI rwhIN Bwrq ivc ies iksm dI sMprdwiek ihsw dy sMBwvI ^qry Aqy sMprdwiek qxwE dI inrMqrqw vl sMkyq kIqw igAw hY[ ies qrHW ieh i&lm iek ieiqhwsk qRwsdI dy i&lmWkx qk sIimq nhIN rihMdI sgoN Bwrq ivc sMprdwiekqw dy auBwr Aqy ies duAwrw ho rhy mnu`Kqw dy Gwx vl sMkyq krdI hoeI drSk A`gy ikMny hI svwl KVHy kr idMdI hY[ sMpdwiek ihMsw ivc styt Aqy iesdy Epryts bwry ies dy sMkyq Aiq mh`qvpUrx hn[

ies dI qulnw ivc Aimqoj mwn duAwrw bxweI i&lm ‘hvweyN’ dI klw-idRStI Aqy vpwrk rxnIqI iblukul v`KrI hY[ vpwrk s&lqw nUM XkInI bxwaux leI i&lmkwr ihMsw dy ivsiqRq idRS pyS krdw hY Aqy i&lm ivc leI geI sm`isAw dy gMBIr pilUAW nUM nzrAMdwz krky iek mwrDwV idKwaux vwlI &wrmUlw i&lm bxw idMdw hY[ ieh i&lm iek romWitk idRSlVI qoN SurU huMdI hY ijhVI i&lm dy kyNdrI pwqr srbjIq (Aimqoj mwn) Aqy iek ihMdU lVkI muskwn (AwnMdI iqRpwTI) duAwly GuMmdI hY[ ies idRSlVI ivc kwnpur qoN Awey iek is`K ividAwrQI qyijMdr isMG (b`bU mwn) dI AYNtrI vI hY[ ies dy smwnWqr c`ldI idRSlVI srbjIq dy ipqw Aqy pirvwr dy duAwly GuMmdI hY[ srbjIq - ijs dy vwl k`ty hoey hn-  dy ipqw (kulBUSn KrbMdw) iek irtwierf &OjI A&sr hn Aqy swbq sUrq is`K hn ijnHW nUM 1971 dI jMg ivc vIr c`kr imilAw hoieAw hY[ ies idRSlVI ivc srbjIq dI BYx dw ivAwh inSicq hox Aqy aus dIAW iqAwrIAW SurU hox dy idRS hn[ aus dw ivAwh dI imqI 1 nvMbr 1984 r`KI jWdI hY[iesy lVI ivc nvyN nvyN AweI.pI.AYs. islYkt hoey nirMdr (mukul dyv) dI AYNtrI hY jo pihlI positMg ‘qy pMjwb jw irhw hY[ ivAwh dIAW iqAwrIAW l`gBg mukMml hn ijsdy jSn Bry mwhOl dI isrjxw leI iek gIq i&lmwieAw igAw hY[ ies gIq dy AMq au~qy ku`J BVky hoey lok Gr AMdr AwauNdy hn Aqy nwc gwxw bMd krn leI kiMhMdy hn[ ieMdrw gWdI dw kql hox dI ^br phuMcdy swr i&lm ivc qxwau dw mwhOl qwrI ho jWdw hY[ Agly idn srbjIq dI BYx dw ivAwh hY ijs leI i&krmMd pirvwr ivcoN srbjIq nUM AwpxI BYx dy mMgyqr dy pirvwr dw pqw lYx leI GroN bwhr jwxw pYNdw hY[ ie`QoN id`lI ivc ho rhI is`K ivroDI ihMsw dI idRSlVI SurU huMdI hY[ ies i&lm ivc id`lI dy kqlyAwm dI Gtnw dI idRSlVI eynI ivsiqRq hY ik ieh l`gB`g 25 imMt qk &YlI hoeI hY[  ies ivc ihMsw dy idRS A`gV ip`CV vwprdy hn Aqy ieh idRS i&lm dy kwilk pwswr ivc &Yldy cly jWdy hn[ id`lI ivc is`K ivroDI ihMsw dy lMmy idRSW dy imf SOt Aqy klozA`p pyS kIqy jWdy hn[ Awpxy kVy kwrx is`K pCwx dy nSr hox auprMq srbjIq au~qy vI ihMsk BIV hmlw krdI hY pr aus dI ihMdU pRyimkw dw ipqw aus nUM bcwauNdw hY pr Awp mwirAw jWdw hY[ auh bcdw bcwauNdw Gr prqdw hY qW aus dw Gr sV ky svwh ho cu`ikAw hY, ipqw sVI hoeI p`g Aqy hor inSwnIAW qoN pqw l`gdw hY ik aus dy pirvwr dy jI kql ho cu`ky hn[ bwAd ivc aus nUM AwpxI dwdI irlI& kYNp ivc iml jWdI hY Aqy swrI duKdweI vwrqw suxwauNdI hY[ ies nwl ip`Cl Jwq rwhI aus dy pirvwr dy mwry jwx dw idRS Aqy BYx nwl blwqkwr hox dw sMkyqmeI idRS idKwey jWdy hn[ ies auprMq srbjIq Aqy aus dI dwdI pMjwb Awpxy j`dI ipMf ivc Aw jWdy hn ij`Qy srbjIq dw cwcw Aqy aus dw pirvwr rihMdw hY[ cwcy dy pirvwr ivc BwvyN id`lI rihMdy Brw dy pirvwr dy mwry jwx kwrx A&sos BirAw mwhOl hY pr nwl hI cwcw ies g`loN AMdro KuS hY ik auh hux zmIn dw iek`lw mwlk bx igAw hY[ ies siQqI ivc srbjIq Aqy aus dI mW dI Awmd aus nUM prySwn kr idMdI hY[ cwcw srbjIq nUM zmIn dyx qoN tldw hY Aqy aus nUM hV`pxw cwhuMdw hY[ auh lutyry iksm dy KwVkUAW nwl iml ky Awpxy id`lI ivc mwry gey Brw dI zmIn au~qy kbzw krn leI swijS rcdw hY[ ies auprMq i&lm ivc iek qoN bwAd iek ihMsw dIAW lVIAW pyS kIqIAW jwx l`gdIAW hn[ pihlW dMgw pIVq pirvwr dy Gr KwVkU AwauNdy hn Aqy aunHW qoN zbrdsqI Kwxw bxvw ky KWdy hn[ jWdy hoey ku`J hiQAwr aunHW dy Gr C`f jWdy hn[ AglI subh puils AwauNdI hY Aqy pirvwr au~pr KwVkUAW nUM Srn dyx Aqy KwxW Kvwaux dw doS lw ky Gr dI qlwSI lYNdI hY ijs ivc hiQAwr brwmd ho jWdy hn[ auh srbjIq nUM ies doS ivc sryAwm ku`tdy hn Aqy PV ky lY jWdy hn[ Qwxy jw ky ku`t mwr krn auprMq nklI puils mulwbly ivc aus nUM mwrn leI iljwieAw jWdw hY[ ie`Qy KwVkUAW dw iek gru`p puils pwrtI au~qy hmlw kr ky aus nUM Cufw lYNdw hY Aqy Awpxy nwl lY jWdw hY[ies toly dw muKI hor koeI nhIN sgoN srbjIq dw kwlj smyN dw swQI qyijMdr kwnpurIAw hY jo kwnpur ivc is`K ivroDI ihMsw ivc sB kuJ lutw putw ky Aqy XqIm ho ky bdly dI Bwvnw nwl KwVkU bx igAw hY[ iesy idRS ivc aus dy hor swQIAW dy ipCokV au~qy rOSnI pweI geI hY ijnHW nUM styt vloN zbrdsqI ihMsw dy rsqy v`l D`ikAw igAw hY[iesy idRSlVI ivc idKwey GtnwkRm ivc srbjIq dI bcpn dI swQx kuVI lwlI aus nUM puils dI golI qoN bcwauNdI hY Aqy srbjIq nwl hI KwVkU s&W ivc Aw jWdI hY[ auh A^Ir ivc srbjIq nUM mwrn vwly hirAwxvI puils A&sr nUM mwrdI hY Aqy pltvyN vwr ivc Awp vI mwrI jWdI hY[ ies dy smWnWqr c`ldy idRSW ivc pwiksqwnI eyjMsI AweI.AYs AweI. dy h`QToky lutyry iksm dy KwVkUAW dw ibMb vI auswirAw igAw hY[ ieh iDr Awpxy AwkwvW dy khy lokW ivc ihMsw &YlwauNdI, Agvw krky pYsy augrwhuMdI, inrdoS ihMdUAW dw byikrk kql krdI hY[ srbjIq Aqy qyijMdr kwnpurIAw dw ies iDr nwl ivroD SurU ho jWdw hY jo i&lm dy Agly ih`sy dy QImk-jgq ivc kyNdrI sQwn dw DwrxI hY[ ies tkrwau drimAwn b`s ivcoN ihMdU XwqrIAW nUM cux ky mwrn, is`K ivroDI dMigAW leI izMmyvwr iek nyqw dy kql, puils duAwrw gir&qwr hoey qyijMdr nUM Cufwaux leI svIfn dy rwjdUq stI&n rwfU (tOm Awltr) nUM srbjIq horW vloN Agvw krn dy vryvy AwauNdy hn ijnHW nwl i&lm ieiqhwsk GtnwkRm ivc AwpxIAW jVW &YlwauNdI hY[ i&lm ivc ienHW GtnwvW dy pRsMg qW i&lm dy QIm Anuswr bdly hI gey hn sgoN nwl hI vpwrk s&lqw leI byloVy sYNsySnl q`q joV id`qy gey hn[ ihMswqmk tkrwau i&lm dI smu`cI ivauNq ivc kyNdrI sQwn hwisl kr jWdw hY pMjwb sm`isAw mihj iek AwrMB ibMdU qk ismt jWdI hY[ pMjwb dy ies gMBIr sMkt bwry ivc ivcwly iek A`D fwielwg dy id`qw jWdw hY qwik ihMsw dIAW idRSlVIAW drimAwn drSk ieh Bu`l nw jwvy ik auh iek sm`isAwmUlk i&lm dyK irhw hY[

ies i&lm ivc ArQ isrjx dI pRikirAw dw bwrIkbIn ivSlySx krIey qW keI rOck ivroDI ju`t pkV ivc AwauNdy hn[ ienHW ivcoN kyNdrI ju`t pMjwb Aqy kyNdr dw hY[ ies ivc pMjwbI ikswnI Aqy ies ivcoN in`KV ky SihrW ivc jw vsy is`K, pMjwb (jW sQwnk) puils Aqy kyNdrI puils, lutyry KwVkU Aqy eImwndwr KwVkU Aid pRmu`K hn[ pMjwb dI ikswnI nUM lwzmI rUp ivc (essentially) KwVkU p`KI drswieAw igAw hY jo zmInw au~pr kbzw krn dI cwhq Aqy hor loVW kwrx KwVkUAW dI Srn ivc clI jWdI hY[ (i&lm dI dUjI idRSlVI dy pihly jW dUjy sIn ivc hI pMjwb dI swrI ikswnI nUM ie`ko r`sy bMnHidAW KwVkUAW dI pnwhgwh kih id`qw igAw hY[1][) srbjIq dw cwcw zmIn hVp`xW cwhuMdw hY Aqy Awp ley krzy nUM lwhux leI srbjIq dI imhnq nwl pYdw kIqI &sl au~qy AiDkwr jmwauNdw hY[ auh lwlcI, swijSI, sMMvydnSIlqw qoN korw, krzeI Aqy mUrK hY[ dUjy bMny id`lI rihMdy pirvwr dy mYNbr swaU, eImwndwr, sMvydnSIl Aqy imhnqI hn[ ies dy nwl hI kyNdrI puils syvwvW nwl sbMiDq A&sr eImwndwr, dySBgq, izMmyvwrI pRiq suihrd Aqy cMgy hn[  ienW dI qulnw ivc sQwnk puils syvwvW nwl sbMiDq A&sr zwilm, KwVkUAW nwl imly hoey Awpudry Aqy bury hn[ puils qS`dd krn vwly sQwnk puils syvwvW dy mYNbr idKwey gey hn Aqy aunHW dI sQwnkqw nUM drswaux leI pihrwvw Aqy bolI dy vyrvy vrqy gey hn[ sQwnk A&sr dI qulnw ivc rwj dI puils dy srvoc AiDkwrI[2] dw ibMb swkwrqmk bxwieAw igAw hY[ ieMJ hI KwVkUAW ivc vI spSt vMf kr id`qI geI hY ijhVI ieiqhwsk q`QW dy Anuswr nhIN hY[ lutyry, bygunwh ihMdUAW nUM mwrn vwly, AweI.AYs.AweI. dy eyjMt vrgy l`Cx iek iDr dy KwVkUAW dy hn ijhVy BwrqI styt dy ivroDI hn Aqy ^ilsqwn bxwaux dw ^uAwb dyKdI hY[ dUjI iDr dy KwVkU iksy vwijb kwrx KwVkU s&W ivc rly lokW dI hY ijhVy byksUr is`KW dy kwqlW nUM szw dyx dy h`k ivc hY Aqy AMq au~qy styt dI shwiek bx ky in`qrdI hY[ AMqlI idRSlVI ivc srbjIq dI iDr pMjwb ivc AihMsw dw pYgwm dyx Awey iek DrmgurU dI jwn dI rwKI krn leI lVdI hY Aqy puils nwl rl ky Awpxy ivroDI lutyry AiqvwdIAW nUM mwrdI hY ijhVy DrmgurU dw kql krnw cwhuMdy hn[ ies pRikirAw ivc srbjIq, aus dI swQx lwlI Aqy hor sB swQI mwry jWdy hn pr ies qoN pihlW Awpxy swry ivroDIAW nUM mwr idMdy hn[[ srbjIq nUM ipAwr krn vwlI kuVI dy aus dy nwl KwVkU s&W ivc Swiml ho jwx Aqy aus nwl hI mwry jwx dy Awpxy gihry rwjnIqk-ivcwrDwrk ArQ ho skdy sn[ pr i&lmkwr ny A^IrlI idRSlVI ivc EprI iksm dI rwjBgqI dy Bwv pYdw krn dy lwlc ivc srbjIq Aqy aus dI iDr dy ibMb ivc nwtkI pirvrqn kIqw hY, aus nwl lwlI dy srbjIq dw mrn qk swQ inBwaux dy ArQ vI bdl gey hn[

ies pRkwr dy ivroDI ju`tW dI isrjxw kwrx i&lm pMjwb sMkt dI qsvIrkSI dy bhwny nwl Axieiqhwsk ibrqWq bx jWdI hY ijs dw mksd pMjwb dI qRwsdI ivc Swiml ihMsw nUM smJxW Aqy Biv`K ivc ies iksm dIAW sMBwvnwvW pRiq soJI pRdwn krnw nhIN sgoN ihMsw dw i&lmWkx krky ihMsw Aqy romWs dw imSrx krky vpwrk s&lqw pRwpq krn vwlI i&lm dw inrmwx krnw hY[ ihMsw dIAW lMmyrIAW idRSlVIAW drimAwn romWitk idRS Aqy gIqW dy ies iksm dy imSrx vpwrk s&lqw dy iekihry mksd nwl bxdIAW &wrmUlw i&lmW dy l`Cx hI hn ijnHW ivc klwqmkqw Aqy swrQk ivcwrDwrweI d^lAMdwzI vwly q`q dujYly hI nhIN huMdy sgoN Aiq m`Dm ho jWdy hn[ 

rwjNnIqI nwl sMbMiDq i&lmW ivc drswey jWdy ipAwr sMbMDW dw Awpxw rwjnIqk ArQ huMdw hY[ ienHW i&lmW ivc Awm krky kuVIAW bMdy dy izMdgI nwl swvyyN sbMDW dw ArQ idMdIAW hn Aqy rwjnIqk tkrwE ivc Swiml pwqrW nUM ihMsw dy rsqy dw iqAwg krky izMdgI ivc muV AwauNx dI Bwvuk pRyrxw bxdIAW hn[ jdoN koeI pRyimkw Awpxy pRymI dy Aijhy sMGrS ivc Swiml ho ky ausy rsqy au~qy qurdIAW mr jWdI hY qW auh vrqmwn izdgI au~qy gMBIr svwlIAw inSwn bx jWdI hY[ ies sbMD ivc do i&lmW mwics Aqy imSn kwSmIr dI qulnw kIqI jw skdI hY[ mwics dw QImk &oks swfy rwj-pRbMD dy qS`ddI suBwA nUM nSr krn au~pr hY ijhVw sDwrx ivAkqIAW nUM AwqMk dy rsqy dw pWDI bxw idMdw hY[ byksUr huMidAW vI isstm dI AYbsriftI dw iSkwr bMdw izMdgI nwl moh r`Kx dy bwvjUd aus qoN dUr kr id`qw jWdw hY[ iesy kwrx mwics dI nwiekw q`bU Awpxy mMgyqr Aqy KwVkU bxy cMdrcUV isMG nUM ^ud sweInweIf dy ky pIV BrI izMdgI qoN mukq krdI hY Aqy Awp vI ausy zihr nwl mr jWdI hY[ ieMJ AijhI audwsI BrI Aqy icMqw BrI mnu`KI siQqI dw Aihsws huMdw hY ijs ivc mOq pIVwdwiek izMdgI dy AMq dw ie`ko ie`k rsqw bx geI hY[ ies dy ault imSn kwSmIr ivc pRIqI ijMtw Awpxy pRymI Aqy kSmIrI AiqvwdI iriqk rOSn dy sMGrS Aqy pIV qoN iv`Q ‘qy ivcrdI hY[ ieMJ dy du&yV kwrx iriqk rOSn dI lVweI vI AiqvwdI kwrvweIAW qoN gihry ArQ nhIN dy pwauNdI[ ies nwl iriqk dw AwpxI lVweI nUM C`f ky mu`KDwrw dI izMdgI ivc prqxw qYA jwpdw hY[ piksqwnI eyjMsIAW dy ivroD ivc KVw huMdw hY Aqy dyS dy duSmxW i^lw& Bugqdw hY[ ies qrHW dI QImk ivauNq dw mksd pyqly p~Dr dy rwStrvwd nUM auqswihq krnw huMdw hY ijs nwl styt dIAW AMqr-ivroDqwvW Aqy Axmu`KI suBwA au~qy prdw pY jWdw hY[ hQlI i&lm ‘hvweyN’ ivc ies iksm dIAW ArQ-sMBwvnwvW pRiq i&lmkwr sucyq nhIN jwpdw pr aus ny Acyq hI jo ivauNq auswrI hY aus Anuswr lwlI srbjIq nwl qurdI hY Aqy aus rsqy au~pr mrdI vI hY pr aus dI cox nUM mihj iek mOkwmyl dy qOr ‘qy pyS kIqw igAw hY[ iesy qrHW aus dI pRyimkw muskwn srbjIq nwl Awpxy in`jI ipAwr kwrx aus vrigAW dI hoxI nUM iek ikqwb ivc FwldI hY Aqy ieh svwl KVw krdI hY ik ieh izMdgI ijaux dI cwhq nwl Bry hoey lok Awi^r mOq dy rsqy au~pr ikauN qur gey[ ie~Qy muskwn mu`KDwrw dI izMdgI dw pRiqrUp bx jWdI hY, ijs dw ArQ ieh bxdw hY ik sB ku`J vwprx qoN bwAd izMdgI AwpxI sihj suBwivk qory qurn l`g peI hY pr AqIq dw ^O&nwk GtnwkRm ku`J gMBIr svwl KVy krky ieiqhws dw ih`sw bx cu`kw hY[

ies dI qulnw ivc ‘mwics’ (Zulzwr) Aqy ‘dys hoieAw prdys’ (mnoj puMj) dI kul klwqmk buxqI, vpwrk s&lqw dI rxnIqI Aqy ivcwrDwrk pRvcnkwrI dw srUp v`Krw hY[ ‘mwics’ dw mu`K &oks pMjwb ivc styt dy mnorQW dI pUrqI leI AsIm AiDkwr pRwpq puils &ors duAwrw kIqy jWdy Axmnu`KI qS`dd au~pr hY[ ieh vI ik KwVkU s&W ivc rly ivAkqI leI vwpsI dw koeI rsqw nhIN[ nw qW KwVkU hI iksy nUM vwips aus dunIAW ivc jwx idMdy hn ijs nUM auh C`f ky aunHW kol Aw jWdw hY Aqy nw styt muV aus bMdy nUM vwips Aw ky ijaUx idMdI hY[ mwics dy pihly idRS ivc puils krmcwrI Awpxy A&srW dI ingrwnI ivc iek lwS KUh ivcoN k`F rhy hn[ lwS iek nOjvwn srdwr dI hY jo puils dI mwr nw J`ldw hoieAw KUh ivc Cwl mwr ky ^udkSI kr jWdw hY[ ies bwry Cy mhIny dI qihkIkwq qoN bwAd vI pqw nhIN l`igAw huMdw ik auh iks KwVkU gru`p nwl sMbMiDq sI[ ies auprMq iek gIq i&lmwieAw igAw hY ijs ivc sihj qor qurdI izMdgI nUM C`f ky Aiqvwd dy rsqy qury nOjvwnW dI pIV Aqy ip`Cy dIAW XwdW nUM drswieAw igAw hY[ ies auprMq i&lm aus izMdgI v`l muV jWdI hY ij`QoN ieh nOjvwn Awey jW D`ky gey hn[ ies idRSlVI ivc iek ipMf ivc rihMdw sDwrx ikswn pirvwr hY ijs ivc do BYx Brw jsvMq j`sI () Aqy vIrW (q`bU) AwpxI ivDvw mW nwl riMhMdy hn[ vIrW j`sI dy bcpn dy swQI ikrpwl aur& pwlI (cMdrcUV isMG) nwl mMgI hoeI hY Aqy auh pirvwr dy jIAW vWg aunHW dy Gr AwauNdw jWdw hY[ ies pirvwr dI izMdgI ivc Kll audoN pYdw huMdw hY jdoN ijMmI nw dy AiqvwdI dI qlwS ivc do puils AiDkwrI aunHW dy Gr ivc pu`CqwC leI Aw jWdy hn[ aunHW ny ijMmI nW dw iek pwlqU ku`qw r`iKAw hoieAw hY[ jsvMq puils vwilAW nUM l`gy BulyKy nUM smJ jWdw hY Aqy aunHW dw mzwk aufwaux dy ierwdy nwl kih idMdw hY ik ijMmI aunHW kol hY[ KyqW ivc jw ky jdoN AslIAq Ku`lHdI hY qW puils vwly byie`jqI mihsUs krdy hn[ vwips muVidAW auh jsvMq nUM Awpxy nwl cOkI q`k c`lx leI kihMdy hn[ ieMJ puils vwilAW nwl igAw jsvMq 15 idn qk Gr nhIN prqdw Aqy nw hI aus dw koeI surwg l`gdw hY ikauNik sQwnk QwixAW ivc aus dI Zir&qwrI dI koeI jwxkwrI nhIN[ ies drimAwn ikrpwl QW QW Btkdw hY[ Awi^r 15 idn bwAd jsvMq puils dw ku`itAw mwirAw Gr AwauNdw hY qW aus dI BYx Aqy aus dy im`qr cMdrcUV isMG qoN ieh brdwSq nhIN huMdw[ auh Awpxy ipqw dI purwxI bMdUk k`F lYNdw hY Aqy ies qS`dd dw bdlw lYx bwry socdw hY[ vIrW aus dI bMdUk KUh ivc su`t idMdI hY Aqy auh nwrwz ho ky Aijhw jWdw hY i&r kdy vwips nhIN muVdw[ vIrW aus dy Gr pqw krn jWdI hY qW pqw l`gdw hY ik auh AwpxI BUAw dy p`uqr jIqy nUM l`Bx igAw hY ijhVw ik ‘muMifAW’ nwl rilAw hoieAw hY[ ies qlwS dOrwn aus dI mulwkwq snwqn (Em purI) nwl huMdI hY ijhVw AiqvwdI srgrmIAW nwl juiVAw hoieAw hY[ snwqn aus nUM Awpxy nwl lY jWdw hY Aqy Awpxy cI& (kulBUSn KrbMdw) nwl imlwauNdw hY[ ies auprMq ikrpwl jsvMq au~qy qS`dd krn vwly puils A&srW nUM mwr ky bdlw lYx leI aunHW dy j`Qy dw mYNbr bx jWdw hY[ ies pRikirAw ivc auh ienspYktr Kurwnw dw kql kr idMdw hY Aqy AMq dUjy puils A&sr vohrw nUM mwrn dI koiSS ivc &iVAw jWdw hY[ ies dOrwn ip`Cy pirvwr ivc jsvMq nUM puils &yr &V ky lY jWdI hY[ vIrW Aqy aus dI mW iek`lIAW rih jWdIAW hn ijnHW nUM ikrpwl dy dwdy smyq cI& AwpxI ingrwnI ivc r`Kdw hY[ ieh ieMkSw& bwAd ivc huMdw hY ik mW dy mrn auprMq vIrW ikrpwl dy dwdw jI nUM Gr Byj ky Awp ikrpwl dI qlwS ivc in`kl qurdI hY[ ieMJ auh AiqvwdIAW dy tryinMg kYNp ivc phuMcdI hY ij`Qy imzweIl SUtr bx ky Awi^r snwqn dy j`Qy ivc cMdrcUV isMG kol phuMc jWdI hY[ auh swrI iv`iQAw cMdrcUV isMG nUM suxwauNdI hY Aqy d`sdI hY ik jsvMq ny puils ihrwsq ivc qS`dd nw J`lidAW KUh ivc Cwl mwr ky ^udkSI kr leI sI[ jdoN cMdrcUV isMG ienspYktr vohrw nUM mwrn dI koiSS ivc PiVAw jWdw hY qW vIrW aus nUM imlx jWdI hY Aqy aus nUM cuMmx dy bhwny sweIAwnweIf dw kYpsUl aus dy mUMh ivc pw AwauNdI hY[ puils duAwrw qoiVAw BMinAW ikrpwl vIrW dy jwx auprMq kYpsUl Kw ky mr jWdw hY Aqy ies qoN pihlW ik puils vIrW qk phuMcdI auh vI iesy zihr nwl ^udkSI kr cu`kI huMdI hY[ ieMJ iek sDwrx pirvwr dw duKdweI AMq huMdw hY[ ieMJ ieh smucI ibrqWq lVI puils dy Axmnu`KI qS`dd Aqy aus dI iSkwr sDwrx byksUr lokweI dy duKWq dw boD idMdI hY[ izMdgI dy moh nwl Bry lok iks qrHW izMdgI nwloN ivCuMn id`qy jWdy hn aunHW dy vwips prqx dI koeI sMBwvnw styt Aqy aus dI puils bwkI nhIN C`fdI[ ies dIAW byiensw&AW kwrx Aqy Awpxy sMivDwnk h`kW dy aulMGx kwrx lok lVweI dy iksy vI vwijb jW nwvwijb rsqy au~pr qurn leI mjbUr Aqy iqAwr ho jWdy hn[

mu`K ibrqWqk lVI dy nwl nwl CotIAW CotIAW ibrqWqk lVIAW rwhIN pMjwb sMkt dy ieiqhwsk pwswr nUM isrijAw igAw hY[ ienHW ibrqWqk lVIAW dw &oks snwqn, ijMmI, kuldIp Aqy vzIry dy AnuBv au~opr hY[ ienHW dy AnuBv nUM iksy v`KrI idRSlVI ivc nhIN proieAw igAw sgoN auh AwpxIAW khwxIAW Awpx suxwauNdy hn[ ijMmI dI izMdgI rwhIN id`lI dy is`K kqlyAwm dw vyrvw AwauNdw hY Aqy kuldIp d`sdw hY ik ikvyN v`K v`K mOikAW au~qy is`K pCwx vwly bMidAW nUM sur`iKAw Amly duAwrw jlIl kIqw jWdw hY[ ienHW dy mukwbly snwqn dI khwxI i&lm dI ArQ ivauNq ivc vDyry m`qvpUrx hY[ snwqn dySvMf smyN p`CmI pMjwb ivcoN au~jV ky Awey Aijhy pirvwr ivcoN hY ijs nUM dubwrw 84 dy is`K kqlyAwm ivc mwirAw Aqy aujwiVAw jWdw hY[ auh Awpxy sMvwdW ivc Aiqvwd dI nvIN iksm dI ivAwiKAw krdw hY Aqy smu`cy isstm bwry gMBIr iksm dy svwl auTwauNdw hY[ auhI kihMdw hY ik lok Awpxy nwl huMdI byiensw&I ivr`D lVn leI Awpxy iksm dy lokW nwl juVdy hn Aqy v`Ko v`K pCwxW Aqy smUhW ivc sMgiTq ho ky isstm i^lw& lVdy hn[ ieMJ i&lm dy suJwA muqwibk lokW duAwrw kIqy jWdy ihMsk pRiqroDW dy ipCokV ivc iksy nw iksm dI byiensw&I zrUr mOjUd huMdI hY[ auh kihMdw hY ik lok mwics dIAW qIlIAW vrgy huMdy hn jo icrwg jgwaux dy kMm vI AwauNdIAW hn Aqy icqwvW jlwaux dy vI[ auh d`sdw hY ik jdoN lok Awpxy h`kW nUM pRwpq krn p`Ko Avysly ho jWdy hn qW aunHW nUM iek`ly iek`ly nUM iJMjoV ky jgwauxW pYdw hY[ auh kihMdw hY ik auh ieh lVweI nw qW Drm leI lV irhw hY Aqy nw hI Awaux vwlIAW nslW leI lV irhw hY[ aus nUM qW sB ku`J hux cwhIdw hY iesy vkq[ ieh sMvwd drswauNdw hY ik auh lok jo lMmy lokqMqrI sMGrSW leI lVn dI smr`Qw Aqy sbr nhIN r`Kdy huMdy aunHW ivc ihMsk iksm dy pRiqroDW dy rsqy pYx dI sMBwvnw vDyry huMdI hY[

ies i&lm dI iek ^wsIAq ieh hY ik ies ivc styt dy qS`ddI swr nUM nSr krn dy nwl nwl ieh vI drswieAw igAw hY ik Aiqvwd dw rsqw vI ‘AnHy KUh’ jW ‘bMd glI’ vrgw hY ijs dw koeI Biv`K nhIN Aqy nw hI ies rsqy qoN koeI vwpsI sMBv hY[ dmnkwrI rwjkI mSInrI vWg hI AiqvwdI j`QbMdIAW vI iksy nUM vwips jwx Aqy muV sDwrx izMdgI SurU krn dw AiDkwr nhIN idMdIAW[ ikrpwl dy swQI kuldIp dI hoxI dw ibrqWq ies dw pRmwx hY[ kuldIp iek smyN puils dI golI dw iSkwr ho ky vI mrnoN bc jWdw hY qW aus dy mn ivcoN hiQAwrW dw romWc in`kl jWdw hY Aqy aus dI QW fr vs jWdw hY[ auh snwqn nUM Awpxy Gr vwips jwx dI ie`Cw d`sdw hY qW auh ienkwr kr idMdw hY ikauNik ies nwl smu`cy gru`p nUM ^qrw ho skdw hY pr kuldIp dy iesrwr krn au~qy auh AwigAw dy idMdw hY[ KuSI KuSI Gr vwips prq irhw kuldIp rsqy ivc tweIm bMb dy blwst nwl mwirAw jWdw hY[ aus nUM snwqn Aqy cI& Gr phuMcx nhIN idMdy[ ieMJ snwqn Aqy cI& AiqvwdI sMgTnW dI aus nIqI dy sMcwlk vI hn ijhVI Awpxy swQIAW pRiq rqw Br vI sMvydnSIlqw nhIN r`KdI Aqy aunHW nUM Aiq inrdeI bxw ky aunHW dw AmwnvIkrn (dehumanise)  kr idMdI hY[

ies ivc Swiml gIq i&lm dI mu`K DunI nwl sbMiDq vI hn Aqy i&lm ivclI ArQ inrmwx pRikirAw dw Atu`t Bwg vI[ ieh i&lm ivc c`ldy qxwE Bry idRSW drimAwn rwhq dyx dw kMm nhIN krdy sgoN idRSW nUM gihry ArQ pRdwn krn Aqy siQqIAW pRiq pwqrW dy Bwvuk huMgwry nUM pRgt krdy hn[ kmwl dI g`l hY ik ies ivc jy koeI G`t loVINdw gIq hY qW auh ‘c`pw c`pw crKw cly’ vwlw gIq hY jo auNJ i&lm dy bwkI gIqW dy mukwbly sMgIq bwzwr ivc vDyry mkbUl hoieAw hY[ gIqW ivcoN i&lm dy QIm nwl vDyry nyiVEN juiVAw hoieAw gIq ‘CoV Awey hm vo dunIAW’ hY[ ies ivc sihj qor c`ldI izMdgI nwloN ivCuMny gey AiqvwdI nOjvwnW dy mn ivc vsy AqIq dy ^UbsUrq plW Aqy AnuBvW dI Xwd Aqy ienHW plW qoN tu`t ky aunHW ivc vwips nw prq skx dI bybsI nUM gwieAw igAw hY[ ieMJ ieh ivrlIAW i&lmW ivcoN ie`k hY ijs ivc idRS, pwqrW dy kwrj Aqy gIq iek lVI ivc iproey hoey hn[ ienW dy nwl hI sMgIqk ip`TBUmI i&lm dy pRBwv nUM gihrwauNdI hY Aqy drSk nUM iek icMqnI iksm dI audwsI nwl Br idMdI hY[

ies i&lm ivc lkIrI kRm ivc c`ldI is`DI swdI khwxI nhIN sgoN izMdgI dy ikMny hI idRSW dI iek jitl ivauNq hY[ i&lm dw pihlw idRS kyNdrI kQw dy drimAwn vwprx vwlI Gtnw hY ijs qoN bwAd vIrW ikrpwl vwly rsqy au~qy qur pYNdI hY[ ies auprMq auh gIq hY jo ikrpwl Aqy aus dy AiqvwdI swQIAW au~qy i&lmwieAw igAw hY jdoN ikrpwl AiqvwdI j`Qy dw mYNbr bx cu`ikAw hY[ ieMJ hI ivc ivckwr inrMqrqw tu`tdI hY AqIq ‘qy vrqmwn idRS QW bdl bdl ky AwauNdy hn[ ies nwl jIvn dI vwsqivkqw Aqy jitlqw i&lm ivc sihj suBwivk qrIky nwl smoeI jWdI hY[

i&lm dI tYkScr bhuq sMGxI hY[ ies ivc Awey in`ky qoN in`ky Swt, idRS Aqy sMvwd bhuq ArQpUrx hn[ ies ivc iek smJxXog inrMqr kQw hox dy bwvjUd i&lm dy smu`cy QImk isrjx ivc kQw qoN bwhrly AMSW dw vI m`qvpUrx Xogdwn hY[ ies ivc idRSW dI AwpxI ^udmu^qwr hsqI dw Aihsws bixAW rihMdw hY[ lMmIAW idRSlVIAW rwhIN swkwr huMdI khwxI dI QW in`kIAW in`kIAW idRSlVIAW Aqy idRSW nUM ieMJ ivauNiqAw igAw hY ik ies ivcoN pMjwb sMkt smyN dy jIvn dw sMGxW ibMb au~GV ky swhmxy AauNdw hY[ Awm krky  drimAwnIAW i&lmW ivc iek khwxI huMdI hY ijhVI lMmIAW idRSlVIAW ivc sMjoeI jWdI hY[ ieMJ ArQpUrx idRSW, rwhIN ArQ isrjx dI bhuqI sMBwvnw nhIN bcdI[ prMqU cMgIAW i&lmW pwqrW dy kwrjW Aqy bolW idy nwl nwl idRRSW,  sMKyp vwkW, pwqrW dy mUk hwvW BwvW Aqy ^wmoSIAW dI ichnwqmkqw rwhIN ArQ dI isrjxw krdIAW hn[ ies nwl i&lm ivc khwxI swrw ku`J nhIN bxdI sgoN smu`cI ArQ ivauNq dw iek Bwg hI huMdI hY[ AijhI i&lm ivc kQw vyrivAW dy ivckwrly vyrvy izAwdw mh`qvpUrx huMdy hn[ ieh gux mwics nwmI i&lm ivc mOjUd hY[

pMjwb sMkt dI qsvIrkSI nUM smripq iek hor i&lm ‘dys hoieAw prdys’ (2004)  pMjwbI isnymW ivc mu`lvwn i&lmW bxwaux leI jwxy pCwxy inrdySkW ivcoN iek mnoj puMj duAwrw inrdyiSq i&lm hY[ ieh i&lm pMjwb dy sMktI dOr ivc Awm bMdy dI durdSw Aqy qRwsdI au~qy &oks krdI hY[ ieh pMjwb dI AijhI mnu`KI siQqI dw ibrqWq auswrdI hY ijs ivc jIxw ies kdr AsMBv ho igAw hY ik bMdy nUM AwpxI im`tI bygwnI Aqy Awpxw dys prdys jwpx l`g pYNdw hY[ ieh d`sdI hY ik rwStrI Aqy AMqrrwStrI p`Dr au~pr rwjnIqk dbwvW dy ADIn pMjwb dw puils pRSwsn sMkt siQqI nwl nij`Tx ivc AwpxI AXogqw Aqy Asmr~Qw au~qy prdw pwaux leI ikvyN imly AsIm AiDkwrW dI vrqoN krdw hoieAw ksUrvwrW Aqy buksUrW au~qy Axmnu`KI qS`dd FwhuMdw hY Aqy nwgirkW dy sMivDwnk AiDkwrW dIAW D`jIAW aufwauNdw hY[

i&lm gurdyv isMG nwmI iek ikswn dy pirvwr nUM kyNdr ivc r`KdI hY ijs ivc iek nOjvwn pu`qr Aqy ie`k jvwn DI hY[ gurdyv isMG dw pu`qr gurSwn (gurdws mwn) Aqy DI gu`fI (idivAw d`qw) KuSIAW BirAw jIvn ijauN rhy hn[ gurSwn pVweI pUrI krky KyqI krn nUM pihl idMdw hY Aqy gu`fI AwpxI ivrwsq nwl juVy sMgIq qoN vwik& hY Aqy kwlj dI pVHweI kr rhI hY[ gurSwn dI qRwsdI audoN SurU huMdI hY jdoN aus dw iek AYn.Awr.AweI. dosq aus kol kuJ idn rihx leI Aw jWdw hY[ ies pRsMg ivc aus nUM sQwnk puils A&sr (jo bwAd ivc aus dw shurw vI bxdw hY) Qwxy bulwauNdw hY Aqy pu`CqwC krdw hY[ ies auprMq iek CotI idRSlVI ivc iek KwVkU nUM Qwxy ivc ku`tx Aqy bwAd ivc nklI puils mukwblw bxw ky mwr id`qy jwx Aqy KwVkUAW vloN iek mIitMg ivc ies dw bdlw lYx dw &Yslw krn dy idRS AwauNdy hn[ ies auprMq aus dy Gr ausdw iek dosq suKbIr rwq smyN Awpxy KwVkU swQIAW smyq Aw Dmkdw hY Aqy Kwxw Kvwaux leI kihMdw hY[ svyry puils pwrtI ryf krdI hY qW gurSwn hoeI bIqI bwry sB s`c d`s idMdw hY[ aus dy GroN ivhVy ivc ipAw iek bYg imldw hY ijs ivc hiQAwr Bry pey hn[ ies buinAwd au~qy puils aus nUM Qwxy lY jWdI hY Aqy burI qrHW ku`tdI mwrdI hY[ pMcwieq aus nUM AwpxI izMmyvwrI au~qy Cufw ilAWdI hY Aqy gurSwn &yr Awpxy kMmW ivc ru`J jWdw hY[ ies auprMq gurSwn dI pRyimkw dy ipqw Aqy puils A&sr dw AiqvwdIAW v`loN kql ho jWdw hY ikauNik ijs KwVkU nUM mukwblw bxw ky mwirAw igAw sI auh aus dy Qwxy ivc bMd sI[ ies siQqI ivc aus dI DI Aqy gurSwn dI mMgyqr j`sI (jUhI cwvlw) iek`lI rih jWdI hY Aqy gurSwn aus nUMM ivAwh ky lY AwauNdw hY[ ies auprMq b`s ivcoN cux ky ihMdU XwqrIAW nUM lwh ky kql krn dI idRSlVI hY[ ies dy A^Ir ayu~qy puils dI c`l rhI au~c-p`DrI mIitMg ivc ieh AwdyS id`qw jWdw hY ik ijs vI iksy ivAkqI dw nwm AiqvwdI srgrmIAW dy islisly ivc Qwxy ivc drz hY aus nUM PV ilAw jwvy[ ies auprMq KwVkUAW nUM PVn Aqy JUTy mukwbly bxw ky mwrn dy ikMny hI in`ky in`ky idRS auproQlI idKwey jWdy hn[ ies idRSlVI dy A^Ir au~qy gurSwn nUM muV Zir&qwr krn dw idRS hY[ ie~QoN pirvwr dI brbwdI dw islislw SurU huMdw hY[ aus nUM mwirAw ku`itAw jWdw hY Aqy aus dy byksUr hox dI &irAwd lY ky Qwxy geI ausdI BYx jdoN Qwxydwr dI njweiz ie`Cw pUrI nhIN krdI qW aus nUM vI hvwlwq ivc bMd kIqw Aqy kuitAw jWdw hY[ Qwxydwr dohW dI irhweI leI 20 l`K dI mMg krdw hY[ eyny pYsy iek`Ty krn leI gurdyv isMG dI zmIn ivk jWdI hY Aqy gurSwn dw AYn.Awr.AweI.dosq pYsy Byjdw hY qW aunHW nUM C`ifAw jWdw hY[ muV qoN AijhI siQqI dy pYdw hox dy ^qry qoN bcx leI gurSwn Awpxy dosq dI qwkId au~qy AmrIkw aus kol clw jWdw hY Aqy au~Qy jw ky rwjnIqk Srn leI Adwlq ivc ApIl krdw hY[ ip`CoN aus dy Gr pu`qr jnmdw hY ijs nUM dyKx auh nhIN jw skdw[ pr Srn dI ApIl dy pRvwn hox auprMq aus nUM AwpxI pqnI Aqy b`cy nUM bulwaux dI iejwzq iml jWdI hY[ is`ty vjoN gurSwn dI pqnI Aqy b`cw AmrIkw puhuMc jWdy hn Aqy sur`iKAq izMdgI ijauxI SurU krdy hn[ ies auprMq gurSwn dy ipqw nUM idl dw dOrw pYNdw hY pr gurSwn rwjnIqk SrnwrQI hox kwrx aunHW nUM dyKx nhIN jw skdw[ aunHW dI mOq ho jWdI hY ijs ip`CoN gurSwn dI mW Aqy Byx iek`ly rih jWdy hn[ ies drimAwn jdoN gurSwn nUM pqw l`gdw hY ik auh nypwl dy rsqy Bwrq ivc dwi^l ho skdw hY qW auh AwpxI mW Aqy BYx kol clw jWdw hY[ au~Qy Awpxy h`QIN AwpxI BYx dy ivAwh dIAW rsmW pUrIAW kr hI irhw huMdw hY ik iek AOrq puils mulwzm aus nUM dyK lYNdI hY Aqy Qwxy jw ky ieqlwh dy idMdI hY[ puils pwrtI dy phuMcx qoN pihlW auh B`j jWdw hY pr aus nUM jldI hI Gyr ilAw jWdw hY Aqy mwr id`qw jWdw hY[ ieMJ aus dI izMdgI Gor qRwsidk AMq nUM pRwpq huMdI hY[ ieMJ ieh i&lm pMjwb sMkt smyN Awm pMjwbI bMdy dI qRwsidk siQqI Aqy hoxI dw ibrqWq hY ijhVw nw qW KwVkUvwd dy rsqy qurdw hY Aqy nw ijs dIAW bhuqIAW v`fIAW ie`CwvW hn[ ieh ibrqWq ^ilsqwnI Aiqvwd Aqy qS`ddI styt dy dUhry zulm nUM Awpxy sIny au~qy hMFwaux vwly Awm pMjwbI bMdy dI qRwsidk hoxI dw idRS ibMb auswrdw hY[

i&lm dI pihlI ^wsIAq ieh hY ik ies ivc Aiqvwd nUM ihMsw dy idRS drswaux leI iek pRyrk vjoN nhIN vriqAw igAw sgoN AijhI mnu`KI siQqI vjoN pyS kIqw igAw hY ijs ivc sDwrx bMdw mUl sMivDwnk AiDkwrW qoN vWJw kr id`qw jWdw hY[iesy kwrx ies ivc iMhMsw dy idRS Aiq sMKyp hn[ b`s kql kWf qoN bwAd AiqvwdIAW nUM mwrn dy keI idRS i&lmwey gey hn ijhVy do-iqMn sikMtW qoN v`D nhIN &Yldy[ ieh i&lm pMjwb sMkt dy rwjnIqk-ivcwrDwrk ivSlySx ivc nhIN pYNdI sgoN ies duAwrw isrijq mnu`KI siQqI dw idRSibMb auswrdI hY[ ieies dI smu`cI ivauNq ivc kyNdrI &oks AiqvwdIAW au~qy nhIN sgoN puils dI kwrjSYlI Aqy ikrdwr au~qy hY[ i&lm ieh drswauNdI hY ik Aiqvwd dy smyN puils ikvyN mnu`KI hkW dw Gwx krdI hY Aqy ies ivc Swiml iBRSt A&sr siQqI dw &wiedw auTwauNdy hoey pYsw iek`Tw krdy hn[ ies dw kyNdrI ArQ ies dy isrlyK ivc inihq hY ik ikvyN dys bygwnw jW prdys bx jWdw hY[

ies dI dUjI ^wsIAq ieh hY ik ies ivc romWs dI jo iek idRSlVI hY auh i&lm au~qy hwvI nhIN huMdI sgoN i&lm ivc ArQ-isrjx dI ivauNq dw mh`qvpUrx pRkwjI AMg hY[ gurSwn dI pRyimkw dw ipqw iek Aijhw puils A&sr hY jo Qwxy ivc iek KwVkU qoN pu`CqwC krdw ausnUM ku`tdw mwrdw qW hY pr aus nUM JUTw puils mukwblw bxw ky mwrn dw ivroD krdw hY[ iesy kwrx aus dI Awpxy miqihq puils A&sr nwl duSmxI pY jWdI hY[ iehI puils A&sr bwAd ivc gurSwn nUM PVdw, ku`tdw-mwrdw Aqy AMq kql krdw hY[ gurSwn dI pqnI qW sgoN dUHhrw ivSwd J`ldI hY[ pihlW aus dw ipqw jo eImwndwr puils A&sr hY AiqvwdIAW h`QoN kql kr id`qw jWdw hY Aqy dUjw aus dw pqI byksUr hox dy bwvjUd puils vlo mwr id`qw jWdw hY[ j`sI aus moh Aqy cYn BrI izMdgI dy ArQ idMdI hY ijs dw mnu`K muqlwSI huMdw hY[ gurSwn aus nUM hwisl krky vI hwisl nhIN kr pwauNdw[ auh izMdgI prdys ivc sur`iKAq hY pr auh prdys bxy dys ivc mrn leI Aw jWdw hY[ aunHW idnW dy pMjwb dI qsvIr klpIey qW s`cmuc izMdgI pMjwb ivc ‘doDwrI dw zbr’[3] sih rhI sI[ ^UbsUrq izMdgI dI klpnw pMjwb qoN bwr prdysW nwl joV ky hI kIqI jw skdI sI[ ieMJ j`sI Aqy gurSwn dw irSqw i&lm ivc mihj romWs dy q`q Brn vwlI dujYlI lVI nhIN sgoN iek m`qvpUrx Aqy swrQk iekweI hY[

i&lm dI qIjI ^wsIAq ieh hY ik ies ivc pMjwb sMkt dy prCwvyN hOlI hOlI v`fy huMdy drswey gey hn Aqy ieh v`fy huMdy huMdy i&lm dy pwqrW dy swry jIvn Aqy hoxI nUM Zir&q ivc lY lYNdy hn[ pMjwb dy q`qkwlI hwlwq dw pihlw vyrvw audoN AwauNdw hY jdoN iek KwVkU j`sI dI nwt mMflI duAwrw ihMdU is`K eykqw bwry Kyfy jw rhy nwtk nUM bMd krn dw AwdyS idMdw hY[ dUjw vyrvw audoN AwauNdw hY jdoN gurSwn nUM Qwxy bulw ky aus dy AYn.Awr.AweI.dosq bwry puCqwC kIqI jWdI hY[ ies dOrwn rwq nUM drvwzw KVkx au~qy sihm dy pYdw hox dw idRS vI AwauNdw hY jdoN j`sI Aqy aus dI nwt mMflI g`fI Krwb hox kwrx gurSwn dy Gr Srn lYNdI hY[ i&r iek AiqvwdI nUM Qwxy ivc ku`tx Aqy aus dI lwS KyqW ivcoN brwmd hox dy idRS hn[ ies auprMq KwVkUAW dI iek CotI ijhI mIitMg dw idRS hY ijs ivc auh AiqvwdI dy mwry jwx dw bdlw lYx dw &Yslw krdy hn[ iesy dI inrMqrqw ivc j`sI dy ipqw nUM AiqvwdIAW vloN mwry jwx dw idRS hY[ ieh i&lm ivc iek moV ilAwaux vwlw idRS hY ijs qoN bwAd i&lm dI QImk ivauNq Apxy mUl mu`dy au~pr pUrI qrHW kyNdirq ho jWdI hY[ i&r gurSwn dy Gr aus dy aus dosq dy Awaux dI idRSlVI hY jo AiqvwdI bx cu`kw hY Aqy Awpxy swQIAW smyq Aw Dmkdw hY[ ies auprMq ieh prCwvy i&lm au~qy vI Aqy ies dy kyNdrI pwqrW dI hoxI dw AMg bx jWdy hn[ so i&lm dy kQw-lyKk Aqy inrdySk ny Aiqvwd dy vyrivAW nUM iek rOgty KVy krn vwlIAW q`t&`t (qyj gqI ivc c`lx vwlIAW) idRSlVIAW dI isrjxw dw AwDwr nhIN bxwieAw sgoN pMjwb dy jIvn ivc ies dy dw^ly dI pRikirAw dw idRS-ibrqWq isrjdI hY[

ies i&lm dI iek hor ^wsIAq ieh hY ik ies ivc lMmIAW lMmIAW idRSlVIAW dI bjwey CotIAW CotIAW idRSlVIAW isrjIAW geIAW hn[ myrI jwcy i&lm ivc lMmIAW idRSlVIAW nwl Aksr jIvn XQwrQ dI bjwey msnUeI kQw hwvI ho jWdI hY ijs ivc i&lmkwr q`QW nUM qoVdw mroVdw idRSlVI nUM ivsqwr dyx l`gdw hY[ ies nwl jIvn dy idRSibMb ivc romWckqw vI BrI jWdI hY pr nwl hI iekihrqw vI AwauNdI hY[ ies dI bjwey CotIAw idRSlVIAW rwhIN jIvn dI jitlqw Aqy vMn suvMnqw nUM pkVn dI sMBwvnw vDyry huMdI hY[ ies i&lm ivc CotIAW idRSlVIAW dI jugq vrqI geI hY Aqy aunHW ivc Coty Coty ikMny hI idRSW nUM sMjoieAw igAw hY ijs krky ieh pMjwb sMkt dw mulwblqn byhqr XQwrQk ic`qr pyS kr skI hY[

smu`cy qOr au~qy dyiKAW ieh rwie bxweI jw skdI hY ik pMjwb sMkt nwl sMbMiDq i&lmW ivcoN AmU Aqy mwics do AijhIAW i&lmW hn ijhVIAW pMjwb sMkt dI iek sMGxI rwjnIqk pVHq pyS krdIAW hn[ ienHW ivc ieiqhws dI pySkwrI klwqmk vI hY Aqy ivcwrDwrk p`KoN sMGxI vI[ ienHW dI qulnw ivc ‘dys hoieAw prdys’ mwnvvwdI idRStIkox qoN pMjwb sMkt dOrwn mnu`KI siQqI dw ibrqWq auswrdI hY Aqy ies drimAwn styt dI ihMsw dI iSkwr sDwrx lokweI dI qRwsidk hoxI dw idRS ibMb auswrdI hY[ ienHW dy mukwbly ‘hvweyN’ 84 dy is`K kqlyAwm Aqy pMjwb sMkt dy ieiqhwsk GtnwkRm dy bhwny nwl Su`D vpwrk mnorQ ADIn ihMsw Aqy romWs dy imSrx vwlI sDwrx &wrmUlw i&lm bx ky rih jWdI hY ijhVI siQqI dI gihrI smJ dI QW sqhI grmjoSI Aqy romWckqw aupjwaux kwrx hlky mnorMjn dw swDn bx jWdI hY[ ienHW swrIAW i&lmW ivc 1984 dy is`K kqlyAwm dw moit& iek nym vWgU drswieAw igAw hY[ ies kqlyAwm dOrwn styt duAwrw iMhMsw nUM auqSwihq krn jW nw rokx Aqy Awm iMMhMdUAW duAwrw is`KW dI r`iKAw krn dy vyrvy duhrwey gey hn[ b`s ivcoN ihMdU XwqrIAW nUM lwh ky mwrn dw idRS jW hvwlw i&lm ‘AmU’ nUM C`f ky hr i&lm ivc AwauNdw hY[ ievyN hI JUTy puils mukwbly bxw ky AiqvwdIAW nUM mwrn, sDwrx lokW nUM qS`dd kr ky AiqvwdI s&W v`l D`kx, puils qS`dd Aqy ^wilsqwnIAW Aiqvwd duAwrw Awm lokW dw Gwx krn Awid vrgy vyrvy duhrwey gey moit&W vWg hn[ienHW i&lmW ivc ikqy ikqy vwsqqivk S^sIAqW dw suJwA idMdy pwqr ibMb mOjUd hn pr iksy iek vI ivAkqI dw nwm nhIN AwauNdw[ ies sB qoN pMjwb sMkt bwry pMjwbI mn dy huMgwry dy sQweI l`CxW nUM smiJAw jw skdw hY[ ieMJ ieh i&lmW pMjwb dy ieiqhws dy AwDink kwl dI Aiq m`hqvpUrx Gtnw dI idRSgq ibrqWqkwrI krdIAW pMjwb sMkt dI ivcwrDwrk ivAwiKAw krdIAW hn Aqy ies sMkt dOrwn pYdw hoeI mn`uKI siQqI ivcly duKWqk pihlUAW nUM auBwrdIAW hoeIAW pMjwb dI q`qkwlI rwjNnIqI bwry Awlocnwqmk it`pxI krdIAW hn[ ienHW ivcoN ‘AmU’ Aqy ‘mwics’ pMjwb sMkt nUM ieiqhwsk inrMqrqw ivc smJdIAW hoeIAW ies ivc Swiml srbkwlI svwlW Aqy ies dIAW Biv`Kq vMgwrW vl Tos ieSwrw krdIAW hn[

vIhvIN sdI dy A^Ir au~qy BwrqI isnymW dw muV au~Qwn hoieAw hY Aqyyy Bwrq dw SihrI m`Dvrg jo isnymw qoN tu`t cu`kw sI Aqy ies ivc isr& Q`ky tu`ty mzdUr hI AwauNdy sn qW pirvwrk QImW aupr BwrqI sMsikRqI dy icrsQweI moit&W nUM lY ky i&lmw bxnIAW SurU hoeIAW [mwrDwV dI bjwey romWitk i&lmw dw dOr c`ilAw Aqy mrnhwr BwrqI isnymw muV qoN swh lYx l`igAw [

1947 d ArQ:

 (bwpsI isDvw dI ikqwb krYikMg ieMfIAW au~qy AwDwirq Aqy dIpw mihqw duAwrw ilKq Aqy inrdyiSq i&lm)

1947 d ArQ: tweItl ivc 1947 nUM k`itAw igAw hY[ nMbirMg ivc DrqI nUM cIrdI hoeI iek lkIr idKweI geI hY[

i&lm au~qm purKI ibrqWq nwl SurU huMdI hY[ ibrqWqkwr Awpxy bcpn dI g`l suxw rhI hY jdoN auh in`kI A`T swl dI kuVI sI Aqy ihMdosqwn dy btvwry dIAW DmkW sux rhIAW sn[ auh iek pwrsI pirvwr dI kuVI hY jo nw ihMdU hn qy nw hI muslmwn qy nw is`K[ i&lm fwierYktr ny jwx bu`J ky aus nUM pwrsI r`iKAw hY ikauNik Aijhw nw hox dI sUrq ivc khwxI iek Aijhy idRStI-ibMdU qoN SurU ho skdI sI jo aus Gtnw kRm ivc Swiml iDr dI pRiqinDqw krdw huMdw Aqy ieMJ bwhrmuKqw dI QW AMqrmuKqw BwrU ho jWdI Aqy ieiqhws dw iek sIimq p`K hI pyS AwauNdw[ auh SurU ivc Bwrq dy nkSy ivc rMg Br rhI hY Aqy auy~T ky fwieinMg tybl qoN iek plyt cu`k ky DrqI au~pr su`t idMdI hY[ plyt dy tu`tx nwl Gr dI nOkrwnI SWqw B`jI AwauNdI hY Aqy aus dy ip`Cy hI Gr dw muslmwn jwpdw iek hor nOkr[ mgroNN kuVI dI mW AwauNdI hY Aqy kuVI dy s`c bolx au~qy KuS huMdI hY[ kuVI pu`CdI hY ik jy swfy dyS nUM qoiVAw jwvy qW vI kI ieMJ hI KVwk hovygw qy swry iek`Ty ho jwxgy[ ieh g`lW aus ny nOkrwnI qoN suxIAW hn [ iPr mwlI jo bodIDwrI ihMdU hY duAwrw bwg ivcoN gulwb dy Pu`l qoVn dw idRS hY Aqy auh iek hor shwiek nUM smJW irhw hY ik rwq nUM Pu`l nhIN qoVdy huMdy ikauNik audoN bUty su`qy huMdy hn[  ies qy auh jvwb idMdI hY ik cMgw hY sgoN rwq nUM jy su`iqAW k`togy qW aunhW nUM pqw nhIN l`gygw Aqy ieMJ BwrqIAW dy su`iqAW v`F id`qy jwx vl sMkyq kr id`qw igAw hY[leI

fwieinMg tybl au~qy Kwxy dw idRS ijs ivc is`K Aqy AMgRyz dI AwpsI lVweI[ AMgryzW ny Bwrq nUM sVkW, postl isstm lYNgueyj Awid id`qy pwrsI duAwrw ienHW dI pRSMsw Aqy is`Kdw kihxw ik aunHW swnUM gupq rog vI id`qy[ is`K duArw kihxw ik AsIN Awpxy if&rYNisz Awp h`l kr lvWgy Aqy AMgryz dw auys au~qy ivAMg ik qusI is`K qy quhwfw mwstr qwrw isMG kI kr skdY[ ies dOrwn b`icAW dw SrwrqW krnw Aqy aunHW dw lVweI v`loN iDAwn pry kr dyxw

pwrk dw idRS[ hlkIAW PulkIAW g`lW dOrwn rwjnIqI dI g`l Awauxw

iek dw d`sxw ik gWDI qy nihrU iek`Ty hn qW idlnvwz Kwn dw kihxw ik iPr swfw muslmwnw dy h`k ivc kOx bolygw qy ijMnwh swihb dw h`Q kox PVygw[ ies dOrwn idlnvwz Kwn dy nMidqw dws vl AwkrSn pRgt[ SWqw dw kihxw ik jy aunHW ny ihMdUAW is`KW dIAW g`lW hI krnIAW hn qW aus ny pwrk Awauxw C`f dyxw hY[ ies qy idlnvwz kihxw ik ieh qW dosqW dIAW Awps dIAW g`lW hn, AijhIAW g`lW nwl idl sw& rihMdw hY[ SWqw dw au~QoN jwxw Aqy ip`Cy hI idlnvwz dw cly jwxw[idlnvwz dy rokx qy aus dw ruk jwxw Aqy dr^q dI CwvyN bYTy bYTy aus dI l`q qoN pYr nwl swVI cu`kxw qy SWqw dw aus dy ip`Cy pYxw[ SWqw dw mwilS krn vwly dI pRSMsw krn qy idlnvwz dw mw&I mMgxw Aqy kMn PVnw[ nYnI duAwrw l`q mwrn qy aus dw nYnI nUM p`uTw ltkwauxw qy SWqw dy Gr Awaux dw vwAdw krn qy C`fxw[

idlnvwz dy Gr pqMgbwzI dw idRS Aqy dovW dw SWqw Aqy idlnvwz dw nyVy Awauxw[

nYnI dy Gr dw idRS[ nYnI fWs is`K rhI hY[ aus dw pwrsIAW bwry pu`Cxw Aqy mW dw d`sxw ik AsIN kYmylIAn vrgy hW jo Awly duAwly dy mhOl muqwibk Awpxy Awp nUM Fwl lYNdy hW[ 1300 swl pihlW Bwrq Awey sI qy ie`Qy Awaux qoN rokx vwilAW nUM iek isAwxy pwrsI ny Awpxy Awp nUM du`D ivc im`Ty vWg ikhw sI jo du`D nUM im`Tw qW kr idMdw hY pr Aid`s rihMdw hY[ in`kI kuVI smJdI hY ik AsIN hW qW bMblykr pr hW Aid`s[

SWqw nwl hsn mwilS vwly nwl mulwkwq[ SWqw dw ies v`l AMdroN vDyry AwkriSq hoxw[

AglI mulwkwqidlnvwz Kwn nwl[ qoqy ipMjry ivc pw ky aunHW nUM mwrn leI au`cI au`cI bolxw Aqy tYins KyfdIAW AMgryz AOrqW dw pYsy dy qoqAW nUM Awzwd krvwauxw[ ieh vI ausdI kmweI dw swDn hI hY[ nYnI dy p`uCx qy ik aus nUM kul&I vwlw bxnw psMd hY ik qoqy vwlw qW aus dw jvwb ik auh qW qyrI AwieAw dw Zulwm bxnw cwhuMdw hY[

pwrsIAW dw kwr ivc bzwr ivcoN in`klxw Aqy pwiksqwn izMdwbwd Aqy ihMdosqwn murdwbwd dy nwAry lwauNdI BIV dw qoVPOV krnw[

pwrk dw idRS Bwrq dy bdlx dI g`l krnw qy kihxw ik SWqw dw tolw aus dy igrd ie`kTw hY jdik lok bdl rhy hn[

nYnI dy pwpw dw Gr ipsqOl lY ky Awauxw

nYnI dI hmaumr shylI dw bu`Fy nwl ivAwh auprMq b`krIAW nUM h`l ky iljwx dw idRS

Fwby auy`pr vMf bwry crcw ik lwhOr ik`Qy jweygw[ au~Qy vsoN muslmwnw dI izAwdw hY kwrobwr ihMdUAW kol hY Aqy zmInw dI mwlkI is`KW kol vDyry hY[ muslmwn Aqy is`K ivc Awps ivc tkrwA[ ivc ivc ieh ik AsIN iek dUjy dw swQ dyvWgy qoqw rwm ihMdU nUM ies bwry pu`Cx qy aus dw TMfw ijh huMgwrw[ vMf dI lkIr hOlI hOlI gUVHI ho rhI hY[

pwrk ivc SWqw dI hsn mwilS vwly nwl inkt mulwkwq Aqy nYnI bybI dw ayunHW nUM dUroN inhwrnw[

pwrk qoN vwips prqidAW hsn mwilS vwly dy Gr nyVy phuMc ky dyKxw ik ihMdU Awpo Awpxy smwn cu`k ky ihjrq kr rhy hn[

pwrsIAW dy Gr dw idRS nYnI Kyf rhI hY qW is`K joVw AwauNdw hY Aqy d`sdw hY ik do GMty pihlW gupqw pirvwr lwhOr C`f ky AMimRqsr clw igAw AsIN vI &Yslw kr ilAw hY jwx dw[ srdwr dw AMgryzW pRiq gu`sw ijnHW dyS dy SihrW nUM qwS dy p`iqAW vWg vMf id`qY: AMimRqsr ihMdosqwn ivc qy lwhOr piksqwn ivc isAwlkot piksqwn ivc gurdwspur ihMdosqwn ivc[ auh Awpxw kuJ smwn pwrsIAW kol C`f ky jwx dI g`l kih ky ivdw lYNdy hn[

stSn au~qy gurdwspur qoN Awaux vwlI g`fI aufIkdw idlnvwz Kwn[

gIq: rwq dI dldl hY gwhVI ry[

DVkn kI cly kYsy gwVI ry[

sihmI sihmI hYN idSweyN jYsy kuJ Kony ko hY

sWs roky hY hvweyN jwny ikAw hony ko hY

mOq CupI JwVI JwVI ry

ies ivc aus dIAW BYxw kql kIqIAW hoeIAW phuMcdIAW hn Aqy swrI g`fI hI lwSW nwl BrI peI hY[ ihMsw vwprdI nhIN idKweI vwprI hoeI idKweI hY[

Agly idRS ivc swry dosq ryfIE kol bYTy gurdwspur dIAW ^brW sux rhy hn qy i&krmMd hn ik hux kqlogwrd hovygI Aqy ie`Dr is`K ihMdU Gr C`f ky B`jxgy Aqy au`DroN muslmwn au~jVngy[ ieNny nUM muslmwn dosq AwauNdw hY qy gu`sy ivc d`sdw hY ik gurdwspur qoN AweI g`fI ijbh kIqy muslmwnW nwl BrI peI sI qy aus ivc idlnvwz dIAW BYxw vI sn[

iPr sMsd qoN nihrU dy BwSx dw pRswrx suxwieAw jWdw hY[ijs ivc auh bVy auqswh nwl kihMdw hY ik jdoN swrw sMswr sON irhw hovygw qW Bwrq rOSnI Aqy AwzwdI dI i&zw ivc pRvyS kr irhw hovygw[ ies qy iek pwqr lIfrW dIAW g`lW nUM AjIb E grIb kihMdw hY ijhVy ikMinAW dw Kun pI ky imlI AwzwdI dI KuSI pRgtw rhy hn[ AwzwdI pRqI lokW dw prspYkitv[

pwrsIAW dw Gr[ SWqw hrw k`pVw Do rhI hY Aqy aus nUM QwpI nwl ku`t rhI hY[ nYnI dI mW AwauNdI hY qy kihMdI hY ik aunHW dy koeI jwxkwr AMimRqsr jw rhy hn ies leI auh vI aunHW nwl AMimRqsr Awpxy irSqydwrW kol clI jwvy[ pr SWqw ieh kih ky pwrsI lok qW iksy dI sweIf nhIN lY rhy ies leI auyh au~Qy hI TIk hY[ auh iPr hrw k`pVw ku`tx l`g jWdI hY[ muslmwnw pRqI ihMdosqwn ivc inrMqr c`l rhI ihMsw dw ieh Aiq sUKm qy pRqIkwqmk pRgtwA hY[ aus duAwrw k`pVy nUM ku`txw vI i&zw ivc gUMjdw rihMdw hY Aqy ifstrb krdw hY[

idlnvwz dy Gr dw idRS[ SWqw hsn mwilS vwly dy nwl nYnI nUM lY ky aus nwl BYxw dw A&sos krn geI hY[ auh Gr dI C`q qy KVHw hY[ aus AMdr ihMsw au`slv`ty lY rhI hY[ pihlw ihMsw dw idRS[ is`K nwAry mwrdy jw rhy hn Aqy puils aunHW qy golI clwauNdI hY[ idlnvwz kihMdw hY ieh ihMdosqwn nUM ikauN nhIN jWdy[ hsn mwilS vwly dw kihxw ik Awpxw Gr C`fxw sOKW nhIN huMdw[ hyTW muslmwn puils dI shwieqw nwl iek ihMdU nUM do jIpW nwl bMnH ky pwV idMdI hY[ aus nUM mrdy idKwieAw hY[ iPr ihMdU ielwky ivc AgW l`gdIAW idKdIAW hn[ idlnvwz hux KuS hY[ nYnI fr jWdI hY[ hyTW Pwier btgyf vwly A`g buJwaux leI pwxI iCVkx dI QW GrW au~qy qyl dw iCVkw kr idMdy hn[ idlnvwz SWqw kol AwauNdw hY Aqy kihMdw hY ik AsIN sB ihMdU muslmwn is`K jwnvr hW[ AMdr iek Syr bMd rihMdw hY jo ipMjry dy Ku`lHx dI aufIk krdw rihMdw hY[ jdoN ieh bwhr AwauNdw hY Pyr A`lw hI mwilk huMdw hY[ auh SWqw nUM aus nwl ivAwh krn leI kihMdw hY qw ik eh AMdr dw jwnvr itikAw rhy[ auh ienkwr kr idMdI hY[ aus AMdrlw jwnvr hux bykwbU hovygw[

nYnI dy Gr dw idRS[ auh trMNk ivcoN gu`fIAW k`FdI hY Aqy aunHW nUM ivckwroN pwVdI hY Aqy aus nwl ilpt ky roNdI hY[ rwq nUM frI hoeI su`qI peI au`T ky mW nUM bulwauNdI hY[ svyry SWqw PtI gufI dyKdI hY qy bksUey lw ky aus nUM muV gMFx dI koiSS krdI hY[roNdI hY[

nYnI dw jnm idn hY[ aus dw pwpw KuS ho ky aus nUM grIt nhIN krdw[ eImwm cwcw vI TMfI ijhI mubwrk idMdy hn[ AwpxI mW nwl AYfI Aw ky aus nUM grIt krdw hY qy cuMmdw hY[ auh kihMdI hY hsn mwilS vwlw AwieAw nUM vDIAW cuMMmdw hY[ AYfI kihMdw hY ik XUs& aus nUM igrI hoeI AOrq kihMdw hY[ auh koTy qy cVHdy hn qy nwl dy Gr hyTW dyKdy hn ik iek AOrq DrqI qy peI hY Aqy aus duAwly cIk ichwVw ipAw hY[ nYnI aus nUM igrI hoeI AOrq smJdI hY pr AYfI kihMdw hY ik ies dw ryp hoieAw hY[ (SWqw nwl vI iehI hox vwlw hY auh igrI hoeI smJI jWdI hY Aqy aus nwl ryp vI huMdw hY) auh iek b`cy nUM bulwauNdw hY jo d`sdw hY ik ihMdUAW ny aunHW au~qy hmlw kIqw qy auh lwSW dy hyTW Aw ky bc igAw ihMdUAW dy jwx qy auh AwpxI mW nUM l`Bx quirAw qW auh iek msijd dy p`Ky nwl Ail& nMgI ltkI hoeI sI[ auh pu`Cdw hY kI auh auys nwl bWty Kyfxgy[ auh nWh ivc jvwb idMdy hn[ nYnI aus nUM d`sdI hY ik aus dw jnmidn hY kI auyh kyk Kwvygw auh pu`Cdw hY kyk kI huMdw hY[

idlnvwz d`sdw hY ik aus ny ikrpw rwm nUM ihMdosqwn Byj id`qw hY pr au~QoN ausnUM son-ASr&IAW imlIAW hn[ auh ASr&I SWqw nUM dyxw cwhuMdw hY pr auh lYx qoN ienkwr kr idMdI hY[ nYnI vI nwl hY auh pu`CdI hY ik Syr kol kOx hY qW idlnvwz d`sdw hY koeI nhIN[ auh mMndw hY ik mYN bhuq swry ihMdU GrW ivc grnyf su`ty hn qy auh hsn nUM pu`Cdw hY ik auh ikho ijhw muslmwn hY?

SWqw dy Gr dw idRS: SWqw hsn mwilS vwly nwl: aus nUM d`sdI hY ik mwlikn aus nUM AMimRqsr Byjx nUM iPrdI hY Aqy roNdI roNdI AMdr vV jWdI hY[ hsn mwilS vwlw nYnI nUM Gr jwx leI kih ky AMdr jWdw hY[ nYnI drvwzy ivc KVH ky aunHW sYks kridAW nUM dyKdI hY Aqy dyK lYNdI hY ik ieh sB idlnvwz ny vI dyK ilAw hY[ auh i&krmMd ho jWdI hY[ idlnvwz dw idl tu`t jWdw hY Aqy ichry au~qy s^qI dy Bwv auBrdy hn[ hsn SWqw nUM ivAwh krn leI kihMdw hY ik auh vI ihMdU bx jwvygw Aqy dovyN AMimRqsr cly jwxgy[ ies au~qy SWqw rwzI Aqy KuS ho jWdI hY[

hsn Syr isMG dy Gr jWdw hY qy d`sdw hY ik aunHW dy AMimRqsr jwx dw pRbMD ho igAw hY[

SWqw AwpxI mwlkx nUM d`sdI hY ik aus dI hsn nwl SwdI ho rhI hY qW auh aus nUM kuJ k`pVy Aqy sony dI ASr&I idMdI hY[ SWqw KuSI KuSI Apxy kmry ivc AwauNdI hY Aqy Awpxw smwn bMnHdI jwx dI iqAwrI krdI hY[

nYnI Awpxy mwlI hrIAW jo hux ihMmq AlI bx cu`ikAw hY nwl bwhroN Gr v`l Aw rhI hY ik rwh ivc iek borI ivc lwS peI hY jdoN auh dyKdy hn qW auh hsn dI lwS hY[ ieMny nUM BIV nwArw ey qkbIr lgwauNdy hoey Aw jWdy hn[ nYnI dI mW SWqw nUM AMdr lukx leI kihMdI hY[ BIV Awky ihMdUAW nUM bwhr k`Fx leI kihMdI hY qW iemwm AlI d`sdw hY ik hrIAW muslmwn bx igAw hY Aqy nOkr moqI iesweI bx cu`ikAw hY[ auh hrIey dy k`pVy luhw ky dyKdy hn ik aus dw ^qnw hoieAw hY ik nhIN[ iPr auh AwieAw bwry pu`Cdy hn qW mwlikn kihMdI hY ik auh AMimRqsr clI geI hY[ ies au~qy ipCoN idlnvwz Aw jWdw hY Aqy Blo ky nYnI nUM pu`C lYNdw hY ik AwieAw AMdr hI hY Aqy hjUm nUM d`s idMdw hY[ hjUm aus nUM AMdroN iK`c ilAwauNdw hY Aqy iek GoV-g`fI ijs nUM idlnvwz clw irhw hY ivc ibTw ky aus nUM lY jWdy hn[ nYnI qy aus dI mW ip`Cy pCqwaux qoN isvw hor kI kr skdy sn[

AwKrI sIn[ nYnI iek pwrsI kbirsqwn ivc bYTI AqIq nUM Xwd kr rhI hY ik aus ny Axjwxpuxy ivc AwieAw nwl DoKw kIqw[ aus qoN bwAd aus nUM nhIN pqw ik AwieAw ik`Qy geI[ aus nwl aus dy Awpy dw iek ih`sw vI gvwc igAw[ aus bwry ayus ny suixAW hY ik aus dw ivAwh idlnvwz nwl ho igAw sI koeI kihMdw hY ik aus nUM lwhOr dy iksy koTy qy dyiKAw igAw hY qy koeI kihMdw hY ik auh AMimRqsr clI geI sI

• grm hvw (1973) AYm.AYs. s`QXU kyNdrI ikrdwr blrwj swhnI
• ArQ (1998) dIpw mihqw duAwrw inrdyiSq Aqy bwpsI is`Dvw dw nwvl krYikMg ieMfIAw (pihlw AYfISn AweIs kYNfI mYn dy nwm nwl CipAw sI) au~qy AwDwirq i&lm[
• d tryn tU pwisqwn (1998) pwmylw ruks duAwrw inrdyiSq Aqy KuSvMq isMG dy iesy nwm vwly nwvl au~qy AwDwirq i&lm[
• hy rwm (2000) kml hsn dyS vMf Aqy mhwqmw gWDI dy kql bwry i&lm
• gdr :eyk pRym kQw (2001) Ainl Srmw
• ShId-ey-muh`bq bUtw isMG (mnoj puMj)
• ^wmoS pwnI (Silent Waters) (2003) sbIhw sumr pwiksqwnI ijhwdIAW dI 1979 dI srgrmI jdoN aunHW ny ihMdosqwn dy i^lw& lwmbMd hoxw SurU kIqw[ ies dy ipCokV vjoN 1947 dI vMf dw ibrqWq hY ijs ivc muslmwn muMfy dI mW Asl ivc iek is`K sI jo AwpxI mrzI nwl pwiksqwn ivc rih geI sI ikauNik auh iek muslmwn nUM ipAwr krdI sI[ aus dy Gr dy aus nUM KUh ivc Cwl mwrn leI mjbUr krdy hn pr AYn Aw^rI iCx auh B`j jWdI hY[
• ipMjr (2003) cMdr pRkwS idvydI, AMimRqw pRIqm dy nwvl ipMjr au~qy AwDwirq i&lm
• qms (1987) BISm swhnI dy nwvl qms au~qy bxy lVIvwr dw sMKyp rUp inrdySk goivMd inlhwnI
• The Sky Below (2007) iek fwkUmYNtrI ijs ivc dyS vMf dy ieiqhsk pihlU Aqy vrqmwn jIvn au~qy ies dy qwsUrwq dw ibErw pyS kIqw igAw hY[
• Partition nwm dIAW do i&lmw bxIAW iek 1987 ivc Aqy iek 2007 ivc[ 1987 ivc bxI i&lm dw fwierYktr kYn mYkmu`lYn sI[ ieh mMto dI khwxI au~qy AwDwirq i&lm sI[ 2007 ivc iesy nwm ADIn bxI i&lm ivk srIn duAwrw inrdyiSq Aqy pYtrISIAw i&`n Aqy ivk srIn duAwrw ilKq sI[ ieh i&Lm igAwn isMG Aqy nsIm dy ipAwr Aqy hoxI dy ibrqWq duAwly GuMmdI hY[ ihMdI i&lm gdr eyk pRym kQw ivc ies nwl imldw juldw keI kuJ hY[
• iriqk Gtk ny bMgwlI ivc do i&lmw koml GMdwr Aqy myGy Fkw qwrw bxweIAW sn[

pMjwb sMkt nwl sbMiDq i&lmW

·         mwics (gulzwr)

·         AmU (sonwlI bos)

·         dys hoieAw prdys (mnoj puMj)

·         hvweyN (Aimqoj mwn)

Cinema is the greater interpreter of the past and constantly programs the memory of its audience’ Gaston Roberge , Another Cinema for Another Society, 1985 as quoted by Javed Mohammed in his article ‘How Bollywood portrays ‘the other’ discussing hindi films Train to Pakistan (sPamela Rooks), Gadar : Ek Prem Katha by Anil Sharma Pinjar by Chandra Parkash Dwivedi and Veer Zaara by Yash Chopra

                                                                                                       www.culturewars.com Retrived on 29.12.2008

…in non of the films, perhaps except Mission Kashmir (2000), is there any reference to follies that might have been committed by the Indian Army or State (In this film the police kills some innocents, but justify it as a mistake, because it was impossible to distinguish between the innocents and the terrorists) The Indians are good, humane, patriotic, peace loving etc, although there are a few rotten apples (the traitors), whom the film protagonists always, of course, uproot, Thus almost always the Indians have an embellished image compared to that of Pakistanis, Arti Shukla on Culture Wars in 2005

ieh i&lm bhuqy lokW ny nhIN dyKI hoeI[ mYnUM ies g`l dw pqw hY ik bhuq klwqmk i&lmW Aqy izMdgI ivc pRiqroDI jW ivdrohI d^lAMdwzI krn dI smr`Qw vwlIAW i&lmW AsIN G`t dyKAW huMdIAW hn Aqy kmrSIAl i&lmW izAwdw dyKIAW huMdIAW hn[ ies qrHW dw iek srvy vI krnw cwhIdw hY ik swfy ivcoN ikMny ku pVHy-ilKy Aqy sucyq lok hn ijnHW ny auh i&lmw dyKIAw hoeIAW hn ijhVIAW aunHW pYmwinAW Anuswr pUrIAW au~qHrdIAW hn ijho ijhy pYmwny AsIN i&lmW bwry ^ud bxwauNdy hW[

i&lm ivc ieiqhws dI SmUlIAq dw iek hor qrIkw ieh hY ik smkwl dy iksy msly nUM i&lmwauNdy hoey ivSyS ivcwrDwrk-ieiqhwsk idRStI qoN ausnUM pyS krnw Aqy h`l suJwauxw hY[ ies qrIky dIAw do m`qvpUrx audhwrxW vIhvIN sdI dy CyvyN dhwky ivc bxI i&lm mdr ieMfIAw Aqy dUjI ie`kIvIN sdI dy mu`F ivc bxI i&lm muh`bqy dIAW id`qIAW jw skdIAW hn[ ienHW ivc smkwlI rwjsI AwriQkqw dw AnuswrI rwjnIqk pRvcn i&lmkwr dI idRStI ivc smwieAw hoieAw hY[ mdr ieMfIAw i&lm ivc kyNNdrI pwqr dmn Aqy SoSx dw iSkwr huMdw hY pr jdoN auh SoSxkwrI iDr dI kuVI nUM Agvw krdw hY qW BwrqI siBAwcwr ivc sQwipq nYiqkqw Awpxy swry hiQAwr lY ky hwzr huMdI hY Aqy auh AwpxI mW dy h`Q ivc PVy aus hiQAwr nwl mwirAw jWdw hY[ aus dI mW aus SoiSq vrg dI pRiqinDqw krdI hY ijhVI siBAwcwrk pRbMD ivcly pRiqmwnk sMgTn ivc buinAwdI pirvrqn ilAwaux qoN ibnW hI smwijk AwriQk qOr qy SoSx qoN mukq hox dw mwsUm supnw lYNdI hY[ i&lmkwr ny ies hkIkq nUM ivAMgBwv nwl pyS krn dI bjwey rwStrI gOrv bxw ky pyS kIqw hY[ ieh i&lm smkwlI Bwrq ivc AwzwdI qoN bwAd Awm lokW dIAW hsrqW dy pUrIAW nw hox Aqy Awpxy Bwrq dw koeI rUp-Awkwr nw bxn auprMq pYdw hoey roh ivcoN iksy hiQAwrwbMd bgwvq dIAW kxsoAW qoN BYABIq BwrqI s`qw dy ihqW dI pUrqI krdI hoeI Aijhy iksy Awpmuhwry ivdroh dI sMBwvnw dw grBpwq krdI hoeI BwrqI lokW ivc AijhI rwjsI cyqnw jgwauNdI hY ijhVI rwj dI At`lqw ivc Zuzr bsr krn nUM hI AwpxI hoxI im`Q lvy[ ieMJ ies i&lm ivc ieqhws Swiml nw ho ky Siml rihMdw hY[ ies ivc XQwrQ nUM kMtYNprrweIz kIqw igAw hY Aqy ies ivc smkwlI ieiqhws ivc c`l irhw ifbyt DunI vWg smwieAw hoieAw hY[

ievyN hI muh`bqyN nwmI i&lm dw pRq`K ivSw qW ipAwr hY pr ies ivc ipAwr dI ij`q drswaux leI ijs iksm dw QImk jgq Aqy QImk-qxwau isrijAw igAw hY aus qoN AMdwzw huMdw hY ik ieh i&lm prMgrwgq mu`l-pRbMD duAwrw vroswey jIvn ivDwn Aqy AnuSwsn dI Gutn qoN bgwvq krdy nvyN nOjvwn dy supinAW nUM pyS krn dy ipCokV ivc bhurwStrI kMpnIAW leI Bwrq dI rwStrI AwriQkqw dy bMd drvwizAW ivc ie`QoN dy audwrpMQI pMUjIpqIAW dI Gutn nUM pyS krdw hY Aqy ienHW drvwizAW dy A^Ir Ku`lHx dw jSn mnwauNdw pRqIq huMdw hY[  

---

[1] is`K &OjI A&sr Awpxy sbMDIAW nwl pMjwb bwry g`l kridAW ies iksm dy BwvW dw pRgtwvw krdw hY[

[2] ijs dw mykA`p ies qrHW dw hY ik auh swbkw fI.jI. pI.ky.pI.AYs. ig`l dw pRiqrUp jwpdw hY[

[3] aunHW idnW dI pIV nUM pyS krdy suKivMdr rwmpurI dy iek gIq dy Sbd ‘do DwrI dw zbr jrW mY, jV huMidAW vI p`q huMidAW vI pl pl roz mrW mYN’ ivcoN ilAw pRgtwvw[